Таны сурсан эдийн засгийн ухаан яагаад буруу вэ

Дэлхийд эдийн засгийн олон арван дэг сургууль байдаг боловч неоклассик эдийн засгийн дэг сургууль л ганцаар ноёрхжээ. Ноёлчихсон гэдгийн учир нь дэлхийн бараг бүх их сургуульд зөвхөн энэ л эдийн засгийн дэг сургуулиар оюутнуудыг бэлддэг бөгөөд дараа нь сангийн яам, төв банк, цаашлаад дэлхийн банк, ОУВС мэтийн шийдвэр гаргахад байгууллагуудад зөвхөн энэ “үйлдвэр”-ээр орсон хүмүүсийг авдаг байна. Мөн их сургуульд эдийн засгаар багшлах, томоохон сэтгүүлүүдэд судалгааны өгүүлэл хэвлүүлэхийн тулд мөн л “неоклассик дэг сургууль” үйлдвэрээр орсон байхыг шаардана. Энэ мэтээр ‘хаалга сахих (gatekeeping)’ үйл ажиллагааг амжилттай хийсний хүчинд эдийн засгийн олон арван дэг сургууль дотроос неоклассик дэг сургууль дэлхийд ноёлох болжээ. Монголд ч мөн адил.

Неоклассик дэг сургууль гэж юу?

Неоклассик ухааныг үндэслэгч Алфред Маршал, Леон Валрас нар нь "улстөрийн эдийн засаг" байсан нийгмийн салбар ухааныг экономикс болгож нүүрийг нь угаагаад, Физикийн ухаан шиг харагдуулахаар дээл өмсгөчихсөн гээд товчхоноор хэлж болно. Дараа нь тэдний шинэ дээлэн дээр нь "хуурамч нобелын шагнал" хүртэл зүүгээд өгчихсөн. Хуурамч гэсний учир нь эдийн засгийн нобелийн шагнал нь Нобелийн гэрээслэлд багтаагүй, сүүлд гарсан бөгөөд уг шагналыг Шведийн төвбанк санаачилсан. Тийм учраас төвбанкинд “ээлтэй” эдийн засагчдын шагнал төдий л зүйл, уг нь. Ер нь яагаад сэтгэл судлал, социологи, антропологи, улстөр судлалд нобелийн шагнал байхгүй юм бэ? Яагаад заавал нийгэм/хүмүүнлэгийн маш олон салбараас ганцхан эдийн засаг гэж?

Эдийн засгийн ухаан нь анх 18-р зуунд буюу Адам Смит “Үндэстнүүдийн баялагийн учир шалтгаан, мөн чанарыг тодруулах нь” бүтээлийг хэвлүүлснээр эхэлсэн гэж үздэг байна. Адам Смит нь тухайн үеийнхээ феодалийн нийгэмд шинээр төрөн гарч ирж байсан улстөр-эдийн засгийн системийг ажиглаж, өнөөгийн экономиксийн биш, антропологийн гэмээр судалгааг хийж байжээ. Гэхдээ 18-р зууныг хүртэл яагаад эдийн засгийн ухаан төрч гарч ирэхгүй удсан нь сонин. Үүний шалтгааныг Грекийн эдийн засагч Яанис Вараупакис (2002) аж үйлдвэрийн хувьсгалтай холбож тайлбарласан байдаг. Ер нь феодалийн нийгэмд язгууртнуудад улстөрийн, эдийн засгийн бүх эрх мэдэл төвлөрсөн байсан бол аж үйлдвэрийн хувьсгал бий болсноор эдийн засгийн эрх мэдэл нь улс төрийн мэдлээсээ салж эхэлсэн байна. Харин уг эдийн засгийн эрх мэдэл нь 1970-иад оны үеэс эдийн засгийн (аж үйлдвэрийн) болон санхүүгийн эрх мэдэл гэж хоёр салжээ. Ингэж салсан нь нэгэн шинэ салбар ухаан төрөн гарах нөхцөл болсон гэж тэрээр үзсэн.

Адам Смит, Дэвид Рикардогийн Сонгодог эдийн засгийн ухаан төрснөөс бараг 100 жилийн дараа эдийн засгийг шинэ өнцгөөр тайлбарласан гарч ирсэн хүн бол Карл Маркс юм. Маркс баруун европт бий болсон улстөр-эдийн засгийн тогтолцоо буюу капитализмын дотоод зөрчил, эрх мэдлийн тэгш бус харилцааг харуулж чадсан. Марксын Капитал зохиолын 1-р боть нь 1867 онд, түүний амьд сэрүүн байхад хэвлэгджээ. Уг ном хэвлэгдсэнээс гуравхан жилийн дараа нэгэн шинэ Эдийн засгийн ухаан төрөн гарсан нь “Неоклассик эдийн засаг” байлаа. Уг дэг сургууль нь хэдийгээр “Шинэ Сонгодог” гэж нэрлэгдээд, Смит, Рикардогийн уламжлал дээр суурилсан мэт харагдаж байгаа ч үнэн чанартаа бүрэн үгүйсгэж гарч ирсэн.

Неоклассик ухааны эцгүүд болох Маршал, Валрас нарын гол зорилго нь улстөрийн эдийн засгийн ухааныг байгалийн шинжлэх ухаан шиг болгох, тэр дундаа физик, зарим талаар биологитой адилхан болгохыг зорьжээ. Ингэхдээ тэд физикийн ухаанаас олон нэр томъёог зээлсэн. Жишээ нь эрэлт, нийлүүлэлтийн тэнцвэр (equilibrium) (Вараупакис 2002). Неоклассик эдийн засгийн ухаан төрч гарах болсон гол шалтгаан нь Энэтхэгийн эрдэмтэн Радика Десайгийнхаар бол Капиталын 1-р боть хэвлэгдсэнтэй шууд холбоотой гэнэ. Маркс капиталист нийгмийн харилцаа нь хэрхэн эрх мэдлийн тэгш бус нөхцөлийг бий болгодог гэдгийг дэлгэн харуулсан учир, үүнийг эсэргүүцэж неоклассик эдийн засаг гаржээ. Учир нь неоклассик дэг сургууль нь эдийн засгийн судлагдахууныг хүндийн төвийг эрх мэдлийн тэгш бус харилцаа бус солилцоо (transaction) гэж үзэв. Улс орны эдийн засаг нь мянган мянган хүмүүс, пүүсийн хоорондын чөлөөт солилцоон дээр явагддаг. Нэгэнт чөлөөт солилцоо учир тэнд эрх мэдлийн тэгш бус харилцаа бас үгүй болж таарна. Эндээс харвал сонгодог эдийн засгаас ухаанаас неоклассик эдийн засгийн ухаан нь бараг эсрэг чиглэлд явчихсан. Ха Жун Чаны хэлснээр бол Адам Смит амьд ахуйдаа хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани байхыг эрс эсэргүүцэж байсан гэдэг. Учир нь ийм компани байгуулснаар бизнес эрхлэгч нь өөрийн эрх мэдлээ урвуулан ашиглах боломж бүр л ихэснэ гэж үзэж байв. Сонгодог эдийн засгийн ухаанд эсвэл марксист эдийн засгийн ухаанд газрын эзэд, үйлдвэрчид, ажилчид, тариачид зэрэг анги давхаргын асуудлыг авч хэлэлцдэг байсан бол неоклассик эдийн засагт тэд огт байхгүй болоод харин оронд нь эдийн засгийн харилцаанд оролцогч нар нь хувь хүн, пүүс, дээр нь төр, төв банк болжээ. Энэ эдийн засгийн харилцааг хувь хүний солилцоо, шийдвэр дээр суурилсан гэж үзэх хандлагыг “Аргазүйн индивидуализм” гэж нэрлэдэг. Эндээс та бодоод үзээрэй. Нийгэмд эдийн засгийн голлох шийдвэрийг яг хувь хүн гаргадаг уу, эсвэл өрх, корпорациуд гаргадаг уу? Монголын эдийн засгийн голлох шийдвэрийг “гучин гэрбүл” гаргаад байгаа биш бил үү?

Неоклассик эдийн засгийн ухааны суурь таамаглал (basic assumption) нь хүнийг “рациональ” шийдвэр гаргадаг амьтан гэж үздэг ба ингэхдээ “ханамжаа дээд зэрэгт хүргэх (utility maximization)”-ийн төлөө явдаг гэж үздэг (Вараупакис 2002). Утилити гэх энэ ойлголтыг анх философич Жереми Бентамаас авсан ба түүний утилитаринизм гэх философийн урсгалаас эхтэй юм. Бентамынхаар (1789) хүн бол “таашаал”, “өвдөлт” гэсэн хоёр л эзэнд захирагддаг амьтан гэнэ. Тиймээс хүн өвдөлт эсвэл таагүй мэдрэмжээс зугтааж, харин эсрэгээрээ ханамж, таашаалын төлөө л явдаг гэнэ. Хүний мөн чанарыг гайхамшигтай хялбарчилсан байгаа биз? Неоклассик эдийн засагчдын үзэж байгаагаар хувь хүмүүс нь ханамжаа нэмэгдүүлэхийн төлөө явна, фирм нь ашгаа нэмэгдүүлэх төлөө явна. Ингээд нийгэм нь оптимал түвшинд очно. Хүн ханамж/ашгаа дээд түвшинд хүргэхийн төлөө явдаг ч энэ хүслийг нь нөөц/төсөв хязгаарлаж байдаг гэж үзэв. Тийм учраас эдийн засгийн нэгдүгээр курсын оюутны хамгийн түрүүнд цээжилдэг тодорхойлолт нь “Эдийн засгийн ухаан бол хязгааргүй хэрэгцээг хязгаарлагдмал нөөцөөр хангах ухаан юм.” Танил байна уу? Гэвч хүн үнэхээр ханамжаа л нэмэгдүүлэхийн төлөө явдаг амьтан мөн үү? Ер нь өөрийн ханамжаа л дээд түвшинд хүргэх гээд явдаг хүнийг сэтгэлзүйчид бол яавч эрүүл хүн гэж үзэхгүй.

Хамгийн гол нь ханамж гэх ойлголтыг суурь ойлголт болгохдоо өмнө нь бий болсон байсан ахиуцын тухай санааг нэтгээд “equimarginal principle” гэх аргачлалыг бий болгосон. Энэ аргачлал нь неоклассик эдийн засагт бол бараг зүйлийг тайлбарлаж болно гэдэг итгэлийг өгсөн. Их сургуульд сурах уу? Хүнтэй гэрлэх үү? гэх мэтчилэн бүх л асуултад энэ аргачлалаар хариултыг нь хэлж болно. Чамд байгаа хэрэгсэл чинь алх бол бүх л зүйл хадаас болж харагддаг гэдэг шиг...

Мэдлэгийн монопольчлол ба колончлол

Хамгийн гол нь неоклассик эдийн засгийн ухаан гарснаар эдийн засгийн мэдлэгийг зөвхөн эдийн засагчид ойлгодог, мэддэг зүйл болгож орхисон юм. Ингэхдээ тэд математик загварчлалыг ашигласан. Үүнийг харьцуулах юм бол манай лам нар төвд хэлээр ном уншаад л эмээ, өвөө нарт их л чухал ном уншаад байна гэж итгүүлдэг байсантай төстэй. Баахан тоо, томъёогоор улстөрчдийг амархан дөнгөчихдөг гэсэн үг. Үүний тод жишээ нь манай Оюу Толгойн гэрээ юм. Оюу толгойн гэрээг байгуулахад манай төр засгийн удирдлагуудад 20 мянган хувьсагчтай тэгшитгэлээр итгүүлчихсэн. Сангийн сайд асан С.Баярцогтын хэлсэнээр шүү. Эдийн засгийн сурах бичгээрээ алдартай, Пол Самуэлсон нэгэнтээ, "Хууль дүрэм журмыг хэн бичиж байх нь надад хамаагүй, гол нь эдийн засгийн сурах бичгийг л би бичиж байх нь чухал" гэж хэлсэн гэдэг. Ер нь неоклассик эдийн засагчид өөрсдийн бяцхан эко чамбертай болж, эрх мэдэлдээ умбах болсон юм. Учир нь дэлхийн ихэнх оронд гол бодлого, шийдвэрүүдийг эдийн засагчид гаргадаг эсвэл гаргахад оролцдог.

Эдийн засгийн сурах бичгийг нь зөвхөн неоклассик эдийн засаг дээр суурилдаг. Гэтэл сурах бичигт дурдагдсан олон зүйлүүдийг худлаа гэдгийг түүхийн, антропологийн эрдэмтэд баталсан байдаг. Жишээлбэл антропологич Дэвид Грэйбэр “Өр: 5000 жилийн түүх” номондоо эдийн засгийн сурах бичигт хүн төрөлхтөн эхлээд бартерын худалдаа эрхэлдэг байж байгаад, үр ашиг багатай учир мөнгийг бодож олсон тухай гардаг. Гэтэл түүхийн баримтуудыг судлаад үзвэл дэлхийн түүхэнд хүмүүс бартерын худалдаа хийдэг нөхцөл бараг үгүй аж. Ер нь бартерын худалдаа нь шоронд л ихэвчлэн тохиолддог байна. Уламжлалт нийгэмд бол хүмүүс худалдааг өгөө, аваагаар л шийддэг. Чи нэг шуудай гурил өгчих, би дараа нь хавар ноолуур өгье гэх мэт зээлийн, эсвэл өгөө аваагийн тохиролцоо л хийдэг гэнэ. Грэйбэрийн энэ судалгааг эдийн засгийн сурах бичиг зохиогч эрдэмтэд аман дээрээ хүлээн зөвшөөрсөн ч, яг сурах бичгээ хэвлэхдээ өөрчилдөггүй гэж тэр бичжээ.

Дэлхийн ихэнх их дээд сургуульд эдийн засгийн мэргэжлийн сурч буй оюутнуудад эдийн засгийн түүхийн хичээлийг ордоггүй. Энэ нь цаанаа учиртай юм. Эдийн засгийн түүх нь, одоогийн неоклассик эдийн засагтай шууд харшилдана. Жишээлбэл Ха Жун Чаны бичсэн Муу Самаритан, Авирсан Шатаа Түлхэх нь зэрэг бүтээлд өгүүлсэнээр бол дэлхий дээр ‘чөлөөт худалдаа’ огт байгаагүй гэнэ. Улс орнуудад тарифын ба тарифын бус хязгаарлалтууд үргэлж байсан бөгөөд тэр дотроо Англи, Америк зэрэг орнууд үүгээрээ алдартай. Ер нь төр зах зээлд оролцох ёсгүй мэт үзэл нь цэвэр үзэл сурталын буюу идеологийн түвшний ойлголтууд юм. Жишээлбэл Ха Жун Чаны бичсэнээр бол Сингапурыг чөлөөт зах зээл хөгжүүлсэн гэж ярьдаг ч, Сингапурын газрынх 90% нь төрийн өмч, нийт барилгынх 85%-ийг төрийн өмчийн компани барьдаг. Мөн нийт эдийн засгийнх нь 22%-ийг төрийн өмчийн компаниуд бий болгодог. Сонирхолтой нь Сингапурын энэ жишээг неоклассик эдийн засгийн ухаан тайлбарлаж огт чаддаггүй.

Ер нь эдийн засгийн ухаан нь бүхэлдээ европ төвт үзлээс эхтэй бөгөөд дэлхийн улс орнуудын хоорондоо эдийн засгийн хөгжлийн ялгааг тайлбарлахдаа ихэвчлэн чөлөөт худалдаа гэж ойлгуулах гэж оролдсон. Ингрид Квангравены 2025 онд гарсан “Эдийн засгийн ухааныг колончлолоос гаргах нь” бүтээлээр неоклассик эдийн засгийн ухаан нь хэрхэн колончлол, боолчлол зэргийг нуун далдлаад, буурай орнуудад өөрсдөд бурууг нь тохдог болохыг харуулсан. Ялангуяа Дэлхийн банк, ОУВС зэрэг байгууллагууд нь неоклассик дэг сургуулиар хүмүүжсэн эдийн засагчдаар дүүрэн учир манайх шиг улс орныг, тэдний улстөрыг буруутгасаар гэж иржээ.

Нийгмийн ямар ч асуудал нь идеологиос гадуур байна гэж байдаггүй. Харин неоклассик эдийн засгийн ухаан идеологи дээр суурилаагүй мэт харуулах гэж оролддог. Жишээлбэл ДНБ гэдэг ойлголтыг Америкийн эдийн засагч Симон Кузнец санаачилсан. Кузнец анх санаачлахдаа ДНБ гэх ойлголтынхоо сул талыг мэдэж байсан учраас үүгээр эдийн засгаа хэмжээд явбал буруу замаар будаа тээнэ шүү гэдгийг сануулж байсан гэдэг. Ялангуяа нэг хүн ногдох ДНБ төөрөгдөл рүү хөтөлж байдаг. 2011 онд Мексикийн нэг хүнд ногдох ДНБ нь 10 мянга гаруй доллар байснаас, хамгийн баян хүн болох Карлос Слимийн орлогыг хасахад 9300 доллар руу хүрч байсан жишээ бий. Өөрөөр хэлбэл эдийн засгийн өсөлт нь иргэдийн амьдралд буухгүй магадлал тун өндөр. Ер нь Кузнец асар нөлөөтэй эдийн засагч байсан. Жишээлбэл 1950-иад оны үед тэрээр Кузнецийн муруй гэх санааг гаргасан байдаг. Уг санаанаас үүдээд эдийн засагчид баялагийн тэгш бус байдлыг судлах шаардлагагүй гэж үзэх болжээ. Учир нь улс орны эдийн засаг нь өсөхийн хэрээр тэгш бус байдал нь аяндаа буурах хандлагатай гэж уг муруй харуулдаг. Францын эдийн засагч Томас Пикети 2013 онд “XXI зууны капитал” гэж ном бичээд Кузнецийн бурууг харуулсан бөгөөд түүнээс хойш баялагийн/орлогын тэгш бус байдлын судлах нь ихэссэн.

Уг нь эдийн засаг бол зөвхөн эдийн засагчдын мэддэг, ярих ёстой зүйл биш юм. Ха Жун Чан бичсэнээр бол эдийн засгийн мэдлэгийн 95% хувийг хар ухаанаар (common sense) ойлгож болно, харин үлдсэн 5% хувийг нь тайлбарлаад өгвөл ямар ч хүн ойлгох боломжтой. Хамгийн гол нь эдийн засаг нь өөрөө хүн болгоны амь амьдралд шууд хамааралтай байдаг учир цөмийн физик биш. Яг л “дайн бол хэдэн генералуудад даатгаж болохооргүй чухал асуудал” гэдэгтэй л адил юм.

Бид 2008 оны дараах дэлхийд амьдарч байна

Дэлхий дээр нийт гурван удаагийн ардчиллын давалгаа болжээ. Гурав дахь давалгаа нь 1980-1990-ээд онд өрнөсөн бөгөөд уг давалгаанд цохигдож ардчилсан болсон орнуудын нэг нь Монгол. Харин үүнтэй адил мөн гурван удаагийн ардчиллаас ухрах давалгаа болжээ. Үүний сүүлийнх нь давалгаа нь 2008 оны эдийн засгийн хямралын дараа эхэлсэн. Дэлхий дээр хаа сайгүй авторитари, фашист улстөрчид засгийн эрхэнд гарсан. Жишээлбэл Унгарт Орбан, Туркэд Эрдоган, АНУ-д Трамп, Энэтхэгт Моди гэх мэтчилэн олон жишээ байна.

2008 оны хямралын талаар хүмүүсийн мэддэг түүх бол АНУ-д Үл хөдлөх хөрөнгийн зах зээлийн хөөс хагарч Леймин Бродерс зэрэг банк дампуурсан. Энэ нь домино эффектээр нөлөөлж, удалгүй Евро хямрал гэх мэтээр дэлхий нийтэд нөлөөлжээ. Хамгийн гол нь энэ хямралыг яагаад гарав, яагаад урьдчилсан арга хэмжээ авч чадсангүй гэдгийг ойлгох нь чухал. Хямралын дараахан нь Английн Хатан Хаан Английн нэг топ их сургуулийн эдийн засагч нарт хандаад "Та нарын хэн нь ч яагаад мэдээгүй юм бэ" гэж асуусан байдаг. Мэдээж тэд юу ч хэлж чадаагүй.

2008 оны эдийн засгийн хямралаас өмнө АНУ-ын голлох, нөлөө бүхий эдийн засагчдын уулзалтуудад хямрал айсуй талаар ярих нь битгий хэл, харин ч эдийн засгаа ихээхэн өөдрөгөөр төсөөлж, магтаж байжээ. АНУ-ын Холбооны нөөцийн тэргүүн байсан Бен Бернарке 2004 онд "Great Moderation" буюу "Их тогтуун" гэж илтгэл тавьж байсан. Хямралын өмнө болсон топ эдийн засагчдийн нэг хурал дээр Рагурам Ражан Хямрал айсуй талаар ярьсан боловч түүнийг нь Ларри Саммерс мэтийн нөхдүүд эрс шүүмжилсэн гэдэг (Түүз 2018). Саммерс бол АНУ-ын хамгийн нөлөө бүхий эдийн засагч. Саяхан Эпштэйний хэргээр Харвардын ажлаа өгсөн. Хамгийн гайхалтай нь 2008 оны хямралын дараа нь Ларри Саммерсыг Барак Обама АНУ-ын Эдийн засгийн бодлогын зөвлөлийн тэргүүнээр тавьчихсан. Өөрөөр хэлбэл эдийн засгийн хямралын автор нь эргээд эмчлэх үүрэгтэй нэгэн болчихсон гэсэн үг.

Ер нь 2008 оны хямрал нь 1930-иад оны бий болсон Их хямралтай олон талаар төстэй (Уг нь Great Depression-ийг "Их гутрал" гэж орчуулмаар). Уг Их хямрал нь үндсэндээ дэлхий дээр фашист, нацист дэглэмүүд гарах суурийг тавьсан бөгөөд улмаар дэлхийн 2-р дайнд хүргэсэн. Үүнтэй адил үйл явдлын гэрч нь бид болж байна (Маттей 2022). Өнөөдөр дэлхийн бараг бүх тивд дайн байлдаан өрнөж байгаагийн нэг үндсэн шалтгаан нь 2008 оны хямрал. 1930-оны хямралын уршиг нь 2-р дайнд гэхэд л 80-90 сая хүний аминд хүрсэн бол 2008 оны хямрал хэдэн сая хүний аминд аль хэдийн хүрчихсэн, цаашдаа хүрэхийг Балхжав ах ч таашгүй.

Эдийн засгийн хямрал яагаад ийм юм руу хөтөлдөг нь мөн учир шалтгаантай. 2008 оны хямралын дараа банкуудад маш мөнгө хэвлэж зутгасан ба үүнийг bail-out гэж нэрлэдэг. Хамгийн гол нь ачааны хүндийг жирийн иргэдэд үүрүүлсэн юм (Түүз 2018). Үүнийг остерити буюу бүсээ чангалах бодлого гэдэг. Остерити дотроо олон хэлбэр, төрөлтэй боловч хамгийн энгийн нь цалин, тэтгэвэрийг танах, нийгмийн халамжийг бууруулах, зээлийн хүүг нэмэгдүүлэх гэх мэт (Маттей 2022). Уг нь эдийн засагчид нэг зүйлийг сайн мэдэж байх учиртай. Өрхийн түвшинд санхүүгийн хүндрэл тулгарахад бүсээ чангалж болно. Тэгэх ч ёстой байх. Харин улс орны түвшинд бол болохгүй. Учир нь нэг хүний зарлага, нөгөө хүний орлого болоод явчихдаг. Тэгээд мэдсээр байж “яагаад” гэж? Тэд “улстөрийн идеологи”-доо хөтлөгдсөн бодлогоо зүтгүүлж байна л гэсэн үг. Хямралын дараахан нь дэлхийн томоохон хэвлэлүүдэд гарсан мэдээллүүдэд "Эдийн засаг сэргэнэ. Гэхдээ цалин өсөхгүй, ажлын байр нэмэгдэхгүй" гэсэн утгатай мэдээлэл олноор гарах болсон. Эндээс та нэг зүйлийг харж болно. "Эдийн засгийн өсөлт" гэдэг нь топ 1%-ийн орлогын тухай яриа гэдэг нь ойлгогдох байх. Хэрэв ихэнх хүмүүсийн амьдрал сайжрахгүй юм бол тэр эдийн засаг (өсөлт)-өөр яах юм бэ? Мэдээж хэрэг олон жил бүсээ чангалуулсан иргэдийн дургүйцэл, уур бухимдал дээд цэгтээ хүрнэ. Үүнийг politics of resentment буюу бухимдлын улстөр гэдэг.

Энэ бүхэн Монголд ч, монголын эдийн засагч ямар хамаатай юм гэж асууж болох юм. Монголд ч тун их хамаатай. Нэгт. Монгол нь ардчилалын V-Dem институтын ангилалаар аль хэдийн "Сонгуульт авторитари" дэглэмтэй улс болчихсон. Үг хэлэх эрх чөлөө, эвлэлдэн нэгдэх эрх бүгд хумигдсан. Энэ бол дээр дурдсан эдийн засгийн бүсээ чангалах бодлоготой шууд холбогдоно. Хоёрт. Сүүлийн хэдэн жил нэг хүнд ногдох ДНБ нь өссөн гээд байгаа боловч хүмүүсийн амьдрал тасралтгүй уруудсаар байна. Үүнийг бол чанарын судалгаа хийж хөдөө, хотгүй олон хүмүүстэй уулзаж, ярилцлага хийсний хувьд би өөрийн ажиглалтаар хэлж байгаа юм. Гуравт. Монгол нь капиталист орон болоод бараг 30 жилийн нүүрийг үзэж байгаа ч чухам яг ямар капиталист загвартай улс орон болчихов, түүний үр дагавар нь юу гэдгийг хангалттай судлахгүй өнөөг хүрчээ. Энэ нь эргээд л неоклассик дэг сургуулиар хүмүүжсэн эдийн засагч нартай холбогдоно. Нэг жишээ хэлье. Манай бараг бүх л эдийн засагчид төвбанкны бие даасан байдал чухал л гээд дахин дахих, давтан давтан хэлээд байгаа. Гэхдээ энэ “маань мэгзэм” хаанаас, яаж үүссэнийг сонирхвол тунчиг сонирхолтой зүйл харагдана. Төвбанк гэгч нь Англи зэрэг орнуудад анхнаасаа хувийн банк байдлаар үүссэн. Дараа нь арилжааны банкнуудын эрх ашгийг хамгаалах зорилготой, онцгой мандаттай банк болж хөгжсөн. Тиймээс бие даасан байдал гэдэг нэрийн дор төв банк нь төрөөс, иргэдээс хараат бус харин арилжааны банкнуудаас хараат байдаг (Вараупакис 2002).

Неоклассик эдийн засаг нь улам л математик загварчлал, эконометрикст хөтлөгдөх тусмаа л амьдралаас улам л тасардаг байна. Үүний жишээ нь макро эдийн засгийн бодлогын талаарх Монголын эдийн засагчдын дүн шинжилгээ, тэдний онош нь хоорондоо гайхалтай адилхан байдаг. Та Монголын ямар нэг эдийн засагчийн яриаг сонсоод үзээрэй. Тэд Монголын макро эдийн засгийн маш олон асуудлууд байгаагийн цаад шалтгааныг популист улс төр гэнэ. Хэрэв тийм бол Монголын бүх популист улстөрчдийг байхгүй болгочихвол Монголын эдийн засгийн асуудлууд шийдэгдэх үү? Үгүй л болов уу. Мөн неоклассик эдийн засагчид бүтээмж өсөөгүй байхад цалин, тэтгэвэрийг нэмсэн нь буруу, цаашдаа ч нэмж болохгүй гэж байнга хэлдэг. Эндээс харахад инфляци хэр зэрэг өндөр байх нь хамаагүй юм байх өө. Ахмадуудын авдаг тэтгэвэр, багш, эмчийн цалин нь наад захын хэрэгцээгээ ч хангахааргүй байхад ийм зүйл хэлж байгаа нь гайхмаар биш гэж үү? Тэднийхээр бол ахмадууд бараг хог түүж амьдрахаас өөр аргагүй бололтой.

Ингээд харахаар неоклассик эдийн засагчид өөрсдөө популист улстөрийг төрүүлсэн ээж нь бишээ юмаа гэхэд эх баригчид нь байгаа биз?

Ашигласан номын жагсаалт:

• Tooze, A. (2018). Crashed: How a decade of financial crises changed the world. Viking.
• Bentham, J. (1890). Utilitarianism. Progressive Publishing Company.
• Chang, H. J. (2003). Kicking away the ladder: the'real'history of free trade.
• Chang, H. J. (2012). 23 things they don't tell you about capitalism. Bloomsbury Publishing USA.
• Dutt, D., Alves, C., Kesar, S., & Kvangraven, I. H. (2025). Decolonizing economics: An introduction. John Wiley & Sons.
• Graeber, D. (2014). Debt: the first 5,000 years, updated and expanded. Melville House.
• Varoufakis, Y. (2002). Foundations of economics: a beginner's companion. Routledge.
• Mattei, C. E. (2022). The capital order: How economists invented austerity and paved the way to fascism. In The capital order. University of Chicago Press.
• Piketty, T. (2014). Capital in the twenty-first century. Harvard University Press.

Чимидийн култ: Нийгмийн элит бүлэг статус квог хэрхэн хадгалж, хамгаалдаг вэ

                                                                                                     Алтанхуягийн Бат-Оргил,

Гантулгын Мөнх-Эрдэнэ

Саяхан Үндсэн хуулийн цэцээс “Бяраагийн Чимидийн Уншлага: Үндсэн хуулийг дээдлэн шүтэх ёс” гэсэн арга хэмжээ (2024.11.29) зохион байгуулжээ. Энэхүү арга хэмжээ нь түүний 2006 онд бичсэн “Үндсэн хуулийг дээдлэн шүтэх ёс: Ихэс дээдэс, хүн бүрт хандсан дөрвөн өчил” нэртэй номын “шүүмж” хэлэлцүүлэг байдлаар өрнөжээ. Уг хэлэлцүүлгийн тайлан, илтгэлүүдийг Үндсэн хуулийн Цэцийн Тамгын газраас ном болгож гаргасантай танилцав. Энэхүү хэлэлцүүлгийн тайланг уншаад ерөөсөө Чимид агсаныг тойрсон култ хэрхэн ажилладаг талаар бичихээр шийдлээ. Бид энэ нийтлэлдээ уг култ нь үндсэн хуулийн мэдлэг, мэдээлэл, дискурсаар дамжуулаад хэрхэн эрх мэдэл, албан тушаал, нөлөөлөл, санхүүгийн гэх мэт олон эх сурвалжийг хянадаг талаар мэтгэнэ.

Юуны өмнө Бяраагийн Чимид агсаны талаар хэдэн зүйл сануулъя. Б.Чимид нь 1966 онд МУИС Нийгмийн ухааны факультетын хуулийн анги төгссөнөөс хойш МУИС, Удирдлагын Академи (одоогийн нэрээр) бараг дөчөөд жил багшилсан, улмаар Ардын багш, Гавъяат хуульч, Хөдөлмөрийн баатар гэх мэт цолоор энгэрээ мялаасан эрхэм байсан юм. Түүний намтараас харж байхад “Хоёр төрд” нүүртэй нэгэн байсан нь харагдана. Учир нь социалист төрд “Шүүх Яамны Сайд”, “Улсын дээд шүүхийн Дарга”, “Ардын Их Хурлын тэргүүлэгч гишүүн”, ардчилсан төрд “УИХ гишүүн”, “Ерөнхийлөгчийн тамгын газрын дарга” гэх мэт өндөр албан тушаалуудыг хашиж байж. Хамгийн гол нь бараг дөчөөд жил багшилсан нь түүнийг бүтэн хуулийн салбарынхан багшаа гэж хүндлэгдэх нэгэн болгосон байна.

Эхлээд “багш, шавь” эсвэл “багш шавийн барилдлага” гэдэг ойлголтын талаар ярих нь зүйтэй байгаа юм. Багш, шавь гэдэг үгс нь Буддын шашнаар дамжиж орж ирсэн. Буддын шашинд, тэр дундаа Очирт хөлгөнд, Багшийг шүтэх ёсон гэж бий. Ер нь “Багш шавийн барилдлага” бол насан туршын үйл юм. Нэгэнт багшийг шүтэж байгаа учир багшийн хэлсэн үг болгон хууль. Тиймээс чи багшийг эсэргүүцэж үл болно гэсэн соёл бий болжээ. Эндээс л эрх мэдлийн тэгш бус харилцаа бий болдог (Narangoa 1998) байсан бөгөөд олон лам хуврага эрх мэдлээ урвуулан ашигладаг, хүчирхийлэл хэрэглэдэг тохиолдлууд гардаг байж. Дараа нь “багш-шавь”, “багш шавийн барилдлага” гэх харилцааны бүтэц нь шинжлэх ухаан хөгжиж эхлэхтэй зэрэг хөрвөж орж иржээ. Монголд хичээл заасан, заалгасан бүх л хүн багш-шавь болж, шавь нь багшийгаа хүндлэх, дээдлэх, бүр шүтэх болжээ. Энэ үзэгдэл нь олон жилийн дараа ч өөрчлөгдөөгүй бөгөөд өнөөдөр жишээлбэл фитнесийн сургагч ч өөрийгөө багш, бэлтгэл хийж буй нэгнийгээ шавь гэх нь олон харагддаг.

“Чимид багш тэгж хэлсэн” буюу сохор шүтлэгийн үүсэл

Яг ийм тэгш бус харилцаан дээрээс л “Чимидийн култ” үүссэн гэж хэлж болохоор байгаа юм. Өнөөдөр түүний култад бүхэл бүтэн гурван үе багтаж, түүний үзэл санааны төлөө үнэнчээр зүтгэж буй төдийгүй өөрийн зарим санаагаа батлахдаа түүний нэрийг ашиглаж байна. Учир нь тэд дээрх багш-шавь гэх хүмүүжлээр хүмүүжсэн учир багшийгаа шүүмжлэх ёсгүй бас чадваргүй байдаг. Олон шавьдаа шүтэгдсээр “монгол Ленин” болсон Чимид гэх эрхэм үнэхээр төгс алдаагүй үндсэн хууль бичсэн бурхан бүрэлбаа байв уу. Дээр өгүүлсэнчлэн Б.Чимид нь хоёр төрд нүүртэй буюу эрх мэдэлтэй явсан нь учиртай юм. 1986-1990-ээд оны үед тэрбээр БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн Төрийн байгуулалтын хэлтсийн дарга, БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгч гишүүн байснаас гадна эрх баригч МАХН-ын Төв хорооны орлогч гишүүн байсан. Тухайн үед МАХН-ын удирдлагууд болох Ж.Батмөнхөөс эхлээд Б.Чимид хүртэл удирдагчид сандралдаж байсан юм (Дашням 2006). Учир нь Румынд болсон үйл явдал тэднийг цочроогоод байлаа. Ингээд тэд “Намаа хэрхэн аврах вэ”, “Эрх мэдлээ цаашид хэрхэн хадгалах вэ” асуултын эрэлд гарчээ. Үүний хариуд Б.Чимидийн шийдэл нь хуулийн өөрчлөлт байв (Чимид 1990). Ингээд 1990 оны 5 дугаар сард 1960 оны Социалист үндсэн хуульд өөрчлөлт орууллаа. Тухайн үеийн АИХ-ын гишүүд түүний өөрчлөлтийг хүлээж авахгүй байсан тул АИХ гишүүдэд сургалт ороод батлуулж чаджээ. 1264 онд Хубилай хаан Пагва (Phags-pa) ламтай уулзсан бөгөөд түүнийг Улсын багш (State Preceptor) гэж өргөмжилж ордондоо багшлуулсан байдаг. Б.Чимид нь ордынхонд багшилдаг “Улсын багш” бас болж эрх мэдэлтэй, нэр хүндтэй нэгэн болжээ.

Ер нь 1990 оны Ардчилсан хувьсгал нь МАХН-ын лидерүүдийн “суу заль” дор явагдсан. Жишээлбэл 1990 онд шууд сонгууль зохион байгуулсан. Энэ нь юу гэсэн үг байсан бэ гэхээр 70 жилийн туршлагатай сумогийн Ёкузона, сумод дөнгөж хөл тавьсан Жонокучи зиндааны бөхчүүдтэй барилдахаар болсон гэсэн үг. Мэдээж хэрэг шинэ бөхчүүд туранхай, мэх муутай, туршлагагүй байсан учраас далаараа тавиулав. Ямартай ч бусад бөхчүүдийг барилдах боломжоор хангасан нь том давуу тал болсон. Уг “ардчилсан хувьсгал”-г улс төрч судлаач Фритц (2002) “Regime-controlled transition” буюу “дэглэмийн удирдлага дор болсон шилжилт” гэж оновчтой дүгнэсэн байдаг бол улс төр судлаач Хантингтон (1991) “transplacement” буюу “солилцоо” гэж 1991 онд бичсэн номондоо ангилжээ. Түүний ингэж ангилсны учир нь “ардчиллын гурав дахь давалгааны шилжилтийн” орнуудад эрх барьж байсан коммунист намууд нь татан буугдаж эсвэл хуваагдаж, нэрээ сольж байсан бол Болгарь, Монгол гэх мэт цөөн оронд коммунист нам нь, түүний гишүүд эрх мэдлээ хадгалж үлдэж чадсан. Үүнийг үнэхээр л “суу заль” гэж нэрлэж болмоор. Баабар 2012 онд “1990 оны шилжилтийн хууль бол Б.Чимидийн урласан гайхалтай барилга байлаа. Хулганы хамраас ч цус урсгахгүй хийсэн их хувьсгалын цаад механизм нь чухам энд байсан юм” гэж дүгнэжээ.

1990 онд коммунист нам нь эрх мэдлээ хадгалж чадсанаар барахгүй цаашид ч статус квогоо хадгалах сайхан хөрс суурь бүрэлдүүлсэн. 1992 оны Үндсэн хууль тэр хөрс нь. Энэ статус кво цаашид ч өөрчлөгдөх магадлал багатай, учир нь бүхэл бүтэн салбарыг эзэгнэсэн культ ард нь бий.

Сонгодог парламентын засаг гэх домог

Уг култынхан нэг “мантра”-г дахин дахин хэрэглэгддэг нь “сонгодог парламентийн засаг” юм. Монголчууд “сонгодог парламентын засгаа” л хамгаалах ёстой бөгөөд тэгж байж бид ардчилал, тусгаар тогтнолоо хамгаална гэх домог бий. Жишээлбэл саяхан Өмнөд Солонгосын Ерөнхийлөгч “Онц дэглэм” тогтоосон зарлиг гаргахад култынхан нийгмийн сүлжээнд дараах санааг олон бичсэн байхыг харав. “Тээр харж байгаа биз. Ерөнхийлөгчийн засаг ийм л аюултай, тиймээс бид парламентын засгаа л хамгаалах ёстой.” Гэхдээ тэд Ерөнхийлөгчийн засаг гэж ярихдаа ОХУ болон пост коммунист орнуудад байгаа Монарх буюу Нэгийн засаглал, эрх мэдлийг тусгаарласан Ерөнхийлөгчийн тогтолцоо хоёрыг нэг саванд хийгээд нэг өнгөөр будчихаж байгаа юм. Хамгийн гол нь Сонгодог парламентын засаглал гээч нь хаана байдаг эд вэ гээд асуувал нэг нь ч хариулахгүй.

Парламентын засаглалтай л байвал тусгаар тогтнол, эрх чөлөөгөө хадгалана гэдэг яриа нь зөвхөн хэдхэн хүний хүрээнд л өрнөөд байгаа зүйл биш. Энэ нь бүр Монголын төрийн бодлого шийдвэр болчихоод байгаад л хамгийн гол асуудал байгаа юм. Жишээлбэл 2010 онд батлагдсан МУ Үндэсний аюулгүй байдлын бодлогын бичиг баримтын 1.1.1.4-т зааснаар “Парламентын засаглалд суурилсан, ардчилсан төрийн тогтолцоо бол Монгол улсын үндэсний аюулгүй байдлыг хангах баталгаа юм” гэж бичжээ. Харин эндээс Ерөнхийлөгчийн тогтолцоотой болчихвол үндэсний аюулгүй байдал аюулд орж, тусгаар тогтнол нь алдагдах нь гэсэн логик гарч байгаа юм.

Дээрх үзэл бодол шавь хуульчид, судлаачид дунд элбэг аж. Жишээлбэл Конрад Аденаурын сангаас зохион байгуулсан нэг илтгэлд судлаач О.Машбат (2020) “Нэгт. Ерөнхийлөгчийн засаглалтай болчихвол ямар гадаад бодлого явуулах нь тодорхойгүй, хаалттай болчихдог. Тэгвэл хөршүүд биднийг хардаж эхэлнэ. Хоёрт. Ерөнхийлөгч нь өрсөлдөгч нараа дарахын тулд гадаадынхантай эвсэж эхэлнэ. Ийм хувилдаан нь ерөнхийлөгчийн засаглалд хаалттайгаар явах бол парламентын засаглалын үед заавал ил болдог. Учир нь парламент дээр очсон бүх асуудал дандаа задардаг. Ингэж задарснаар ард түмэнд хэнтэй хувилдсаныг мэдчихдэг. Парламентын засаглал нь улс төрийн төвшинд орж ирж буй гадны шахалтыг систем дотроо шингээж тэнцвэржүүлдэг.” Ер нь тусгаар тогтнол гэх ойлголтыг парламентын эсвэл ерөнхийлөгчийн тогтолцоотой холбож дүгнэлт хийх нь хэр зэрэг логиктой вэ? Энд дахиад л ерөнхийлөгчийн гэдгээр монарх буюу нэгийн засаглалтай хольж хутгасан нь харагдана. “Багш” Чимид (2006) Ерөнхийлөгчийн тогтолцооны талаар бичихдээ: “ерөнхийлөгч нь огцруулахаас айхдаа эрх мэдлээ тэлж явсаар авторитаризмд шилжих магадлалтай. Ер нь Парламентын эсвэл Ерөнхийлөгчийн гэдгийг сонгохдоо тусгаар тогтнолийн эгзэгтэй үед аль нь давуу гэдгийг бодолцсон” (1991: 38) гэжээ. Энэ үндэслэлээ батлахын тулд тэрбээр Монголын зарим хаадыг урвуулж шарвуулж байсан гэдгийг дурджээ. Эндээс мөн харвал Ерөнхийлөгчийн тогтолцоог Монарх тогтолцоноос тэр бүү хэл дундад зууны хаант засгаас ялгаагүй байдлаар дүгнэсэн нь илт байгаа юм.

Ер нь 1992 онд сонгосон тогтолцоо нь парламентын тогтолцоо юу, хагас ерөнхийлөгчийн тогтолцоо юу гэсэн гэсэн мэтгэлцээн олон жил өрнөсөн. Монголын улс төрийн тогтолцоог Фиш (1998), Шугарт, Кэрэй (1992), Чэйбаб (2007) гэх мэт өрнийн судлаачид Хагас ерөнхийлөгчийн гэдэг ангилалд оруулсан байдаг. Учир нь Ерөнхийлөгч нь засгийн газрыг бүрдүүлэхэд шууд оролцдог. Харин манай култынхан шууд л багшийн айлдсанаар парламентын засаг гэж мэтгэсэн байдаг. Жишээлбэл, О.Машбат нь 2015 онд бичсэн “Үндсэн хууль: Улстөр-эрхзүй, хянал-тэнцэл” гэх номондоо “Б.Чимид багш Монгол бол Парламентын засагтай улс. Учир нь Ерөнхийлөгч нь парламентад тайлагнадаг гэсэн үндэслэлийг гаргасан байдаг” гэжээ. Харин О.Мөнхсайхан (2019) “Чимид багш парламентын бүгд найрамдах улс мөн болохыг олон талын үндэслэл, харьцуулсан судалгааны үндэслэн харуулсан” (26) гэж мэтгэлцээнийг хаасан байгаа юм. Багш л нь эцсийн үнэн.

Ер нь Сонгодог парламентын засаг гэдэг домгоо үхэн хатан хамгаалаад байдгийн шалтгааныг ухвал Статус квог хадгалахад л буюу МАН-ыг эрх мэдэлд нь хязгааргүй байлгах юм. Учир нь парламентын гэх тогтолцооны гол онцлог нь эрх мэдлийг гурван салаанд хуваасан боловч тусгаарлаагүй байдаг учир намын дарга нь Ерөнхий сайд болж Засгийн газраа ч, Парламентаа ч базаж байдаг. Одоо үүнийг та бүхэн Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн жишээн дээр бэлээхэн харж болно.

Эргэлзэж ч үл болох үнэт эрдэнэ: Унитаризм

1990 оны үндсэн хуулийн нэмэлт, 1992 оны үндсэн хуулиар ч огт хөндөгдөж болохгүй нэг асуудал байсан юм. Тэр нь унитаризм буюу “нэгдмэл” төрийн байгуулал байсан юм. Чухам яагаад энэ асуудал тийм эргэлзэж, тээнэгэлзэж болохгүй сэдэв болчихов гэдэг талаар ярилцая.

Ленин 1902 онд “Юу хийх вэ” гэх ном хэвлүүлсэн. Уг богинохон номоороо тэрээр пролетарын диктатор тогтоох арга замыг заасан. Түүний номонд бичсэн үзэл санаа нь “Democratic Centralism” гэх нэр томъёонд багтаж байлаа. Лениний үзэл санаа нь намын зохион байгуулалт, төрийн эрх мэдлийг төв аппаратад төвлөрүүлэх, нэгтгэх байсан юм. Харин ардчилсан гэдгийн утга нь намын түвшинд тодорхой хэмжээнд мэтгэлцээн өрнөж болно гэсэн утгатай байлаа. Энэ үзэл санаа нь Зөвлөлт болон Монголд амжилттай хэрэгжиж эхэлсэн. Б.Чимид (2006: 43) Социалист тогтолцооны талаар хэлэхдээ: “Өмнөх тогтолцоо нь засгийн бүх эрх мэдэл зөвлөлүүдэд гэсэн Ленинч үзэл санаа баримтлан төрийн эрх мэдлийн нэгдмэл байдлыг үндэс болгож байв” гэжээ. Энэ “Ардчилсан төвлөрлийн” бодлого нь 1920-иод оноос хэрэгжиж эхэлсэн ба улмаар 1950-иад улам эрчимжиж идеологи, туйлын үнэн болж хувирсан. Яг ийм эрчимжилтийн үед Б.Чимид МУИС-д хуулиар сурч байсан юм. Тиймээс энэ нь түүний далд ухамсарт гүнзгий шингэж, үзэл бодол болж тогтсон гэж хэлж болно. Ингээд тэрбээр 1992 оны үндсэн хуулийг бичихэд мөн энэ үзэл санаан дээр тулгуурласан байна.

Би 2023 оны намар Булганд судалгааны ажлаар явж байгаад Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн иргэдтэй уулзах уулзалтад орж таарсан юм. Сонирхолтой нэг зүйл нь энэ уулзалт бараг хорин жилийн өмнө буюу 2004 онд миний оролцож байсан, Ерөнхий сайд Ц.Элбэгдоржийн Сүхбаатар аймгийн иргэдтэй уулзсан уулзалтын агуулгатай яг таарч байсан. Иргэд нэг нэгээрээ босоод Ерөнхий сайдаас нэг нэг юм гуйна. Манай цэцэрлэгийн дээвэр болохгүй байна, манай сургуулийн засвар дуусахгүй байна, манайд тоглоомын талбай эвдэрсэн гэх мэтээр. Гайхамшигтай нь Ерөнхий сайд нэгбүрчлэн газар дээр нь шийдэж байв. Богдоо боов хайрла… гэдэгтэй төстэй. Энэ нь эрх мэдэл бүхэлдээ төвдөө төвлөрсөн гэдгийг л харуулж байгаа юм. Тийм ч учраас монголын төр засгаас унитар инстүүцээ хөндөхгүйгээр “Бүсчилсэн хөгжил” гэж удаа дараа ярьж, бодлого гаргаад, хурал хийгээд ямар ч үр дүнд хүрч чадаагүй. Гэтэл хамгийн түрүүнд яагаад Монгол шиг том газар нутагтай улс “Хот-улс” болчихов гэдэг талаар огт ярилцахгүй байна. Ер нь яагаад аймгийн төвүүдийг хотоос сум болгосон талаар хэлэлцдэггүй.

1992 оны үндсэн хуулийг батлахдаа унитар буюу нэгдмэл төрийн байгууллын инстүүцийг хадгалснаас гадна засаг захиргааны нэгжийн бодлого ч хэвээр хадгалагдсан. Ер нь зөвлөлтийн бодлого бол аль болох олон засаг захиргааны нэгжид хуваах боловч эрх мэдлийг төвд нь ховх сорох байсан юм. Жишээлбэл, Чимид (2006)-ийн номондоо “1924 оны үндсэн хуулийн хэдэн том ололтын нэг нь таван шатлалт шинэ засаг захиргааны хуваарь” гэж бичжээ. 1930-иад онд засаг захиргааны олон зуун жил явж ирсэн тогтолцоог үндсээр нь өөрчилсөн юм. Болдбаатар, Снийт (2006: 313) нарын үзсэнээр бол өмнөх “хошуу” дээр суурилсан засаг захиргааны тогтолцоо нь олон зуун жилийн хугацаанд нүүдлийн мал аж ахуйд тохирсон гэдэг нь түүхэн цаг хугацаанд батлагдсан (a time-tested) байснаас гадна цаг уур, эдийн засгийн нөхцөлдөө таарсан тогтолцоо байсан гэж дүгнэсэн байдаг. Ер нь XX зуунд Ленинист Төрийн социализм нэвтрэхээс өмнөх түүхэндээ ихэвчлэн федералны улс төрийн байгууламжтай байсан юм.

Харин 1992 онд унитар тогтолцоонд огт хүрээгүй шалтгаан нь ердөө л эрх барьж буй намд эрх мэдлийг төвлөрүүлэн удирдахад л амар байлгах зорилготой байв.

“Үндсэн хууль дээдлэн шүтэх ёс” буюу ясаа харамлах банхар

Бидний дээр дурдсан 2006 онд гарсан “Үндсэн хууль дээдлэн шүтэх ёс” гэдэг ном нь Б.Чимидийн дээрх статус квог хэрхэн хадгалах манисфесто гэж хэлж болно. Нэрнээс нь эхлээд аваад үзвэл “Rule of Law” буюу хуулийн засаглал гэх либерал номлолыг Монголд “Хууль дээдлэх ёс” гэж орчуулснаар эхэлсэн байдаг. Уг нь хуулийн засаглал гэдэг нь хууль дээдлэх гэдгээс яг эсрэг утгатай. Түүний томъёолсон уг ойлголтын нэг онцлог нь хууль дотроо бүр Үндсэн хуулийг дээдлэх бүр шүтэх ёстой аж. Култынхан зөвхөн дискурсыг гаргаад зогсохгүй үргэлж төрийн бодлого шийдвэр болгож байдаг. Үүнийг батлаж УИХ-аас 2024 оны 12 сарын 13-нд “Айл өрх бүр Үндсэн хуулийг дээдлэн залах тухай” тогтоол гаргав. Нэгэнт 1992 оны үндсэн хууль нь Б.Чимидийн “хүүхэд” тул нэмэлт өөрчлөлт ороход ихэд дургүйцэж байсан. Тийм ч учраас 2000 онд оруулсан 7 өөрчлөлтийг “Дордуулсан долоон өөрчлөлт” гэж тэр нэрлэсэн билээ.

“Бяраагийн Чимидийн уншлага” номонд, Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн, шавь- О.Мөнхсайхан (2024), Чимид багш олон ургальч үзэл байж болох ч үндсэн хуулийн эсрэг олон ургальч үзэл байж болохгүй үзэж байсныг дурдсан байна. Нэгэнт түүний бүтээсэн догма тул нээрээ л өөрөөр харж болохгүй биз ээ. Ардчилалын нэгэн тулгуур багана болох олон ургальч үзэл энд ирээд хугараад уначих нь гайхалтай биш үү. Мөн О.Мөнхсайхан нь 2006 оноос хойш үндсэн хуулийн үзэл санаасаа өөр үзэл бодол гарах болсныг сануулсан байх нь хачирхалтай. Яагаад үндсэн хуулийг шүүмжилж болохгүй талаар Чимид (2006) “Үндсэн хуулийг ердийн ухамсрын түвшинд” шүүмжилж болохгүй гэсэн үндэслэл гаргасан бол Мөнхсайхан (2024) хүмүүс шинжлэх ухааны нэр барьж шүүмжилж байгаа нь зохимжгүй байгаа тухай дурджээ. Ийм зохисгүй этгээдүүдийн хэдэн жишээг ч дурджээ. Үүнд: “Ерөнхийлөгчийн засаг, хоёр танхим руу шилжих тухай талаар зарим ном гарч, шинэ үндсэн хуулийн төсөл хэвлүүлсэн байна. Д.Зоригтбаатар, Р.Ууганбаатар, Д.Лхагвасүрэн, М.Сайнбаяр, Д.Сүхболд, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс: Үндсэн хуулийн тайлбар философи (УБ, 2020); Л.Мөнх-Эрдэнэ, Монголын намын улс: зөвлөлийн намын олигарх засаглал (УБ, 2022)” гэжээ.

Эндээс Чимидийн култын нэг дүрэм бол олон ургалч үзлийг огт хүлцэн тэвчихгүй байх явдал гэж дүгнэж болно. Култынхан түгээмэл хэрэглэдэг өөр нэг афоризм нь “Үндсэн хууль бол алганд багтсан Монгол улс”. Доктор Баярсайхан (2024)-ийн үзэж байгаагаар Үндсэн хуулийн үндсэн концепц нь уг афоризмд шингэсэн аж. Нэгэнт Үндсэн хууль бол Монгол улсын масштабласан хувилбар учраас Үндсэн хуулиа шүүмжлэх нь Монгол улсаа муулж буйтай адил гэсэн утгыг илэрхийлж байгаа юм. Улсаа муулж байгаа бол чи урвагч, гадны гар хөл, монголын тусгаар тогтнолыг бусниулах гэсэн этгээд мөн. Танил технологи байгаа биз? Энд ямар нэгэн эрүүл ухаан, логик бус зүгээр л нэг сэтгэл хөдлөл, үзэл суртал, өөр санаа бодлыг тэвчихгүй байх хүсэл ил гарч ирж байгааг уншигч та анзаарч буй биз. Мөн эндээс культынхны яагаад “хуулийг мэргэжлийн хүн боловсруулах ёстой” гэх мэтийг ярьж, бусад мэргэжил, бусад хүнийг хууль боловсруулах “ариун үйлсээс” хол байлгах гээд байдаг нь ойлгогдож буй байх. Хоолыг нь булаацалдах бусад мэргэжлийнхэн бол тэдний хувьд “мэргэжлийн бус, энгийн ухамсарын, шинжлэх ухаанч бус”, ариун библи болсон үндсэн хуульд хүргэж болохгүй “бузар” улс юм. Ийнхүү хүрээлж хашаалаад зөвхөн өөрийнх болгоод авсан үндсэн хуулиар бүхнийг хянаж зохицуулж болно. Яагаад тэд үндсэн хуульдаа “тийм их хайртай” байдгийн учир ч эндээс гарч ирнэ. Хэн нэгэн үндсэн хуулийг шүүмжилнэ гэдэг үнэндээ тэдний эрх мэдэл, олон нөөц эх сурвалжийн ундрагыг шүүмжилж буй хэрэг тул тэд олноороо “үндсэн хуулийг дээдлэх шүтэх ёс”-той хэмээн орилолдож буй юм.

МА(Х)Н-ын л Үндсэн хууль шүү, монголчуудынх биш

Чимид култынханын нэг нийтлэг ойлголтоор МА(Х)H оролцож баталсан л бол үндсэн хууль болдог. Тухайлбал 1990 оны Нэмэлтийн Үндсэн хууль, 1992 оны Үндсэн хууль, уг хуулийн 2000 оны нэмэлт өөрчлөлт, 2019 оны нэмэлт өөрчлөлт мөн л МАН-ын бүтээл. Энд харин 2000 оны нэмэлт өөрчлөлтийн түүх их сонирхол татдаг. Уг нь 1999 онд Ардчилсан Холбоо Эвсэлийнхэн нэмэлт өөрчлөлт оруулах гэж оролдсон боловч Цэцийн шийдвэрээр буцаагдсан. Харин 2000 онд МАХН үнэмлэхүй олонхи болсон тул өнөөх өөрчлөлтийг бараг үг, үсэг өөрчлөхгүйгээр баталсан байдаг. Эндээс Үндсэн хууль бол МА(Х)Н-ын өмч болох нь харагдаж байгаа юм.

Жил болгон 11 сарын 26-нд Анхдугаар үндсэн хууль батлагдсаныг тэмдэглэдэг. Уг тэмдэглэж буй 1924 оны үндсэн хууль нь Анхдугаар үндсэн хууль гэдэг нь уг нь асуудалтай ойлголт юм. Учир нь Монгол мянган жилийн төрт улсын түүхтэйгийн хувьд олон үндсэн хууль эсвэл үндсэн хуулийн шинжтэй хуулиудтай байжээ. Жишээлбэл Английн судлаач Дэвид Снийт 1640 оны Халх-Ойрадын Их цаазыг судлаад Тэргүүнгүй төр гэх ном бичсэн. Уг номондоо Халх-Ойрадын ноёдын баталсан Их цааз нь үндсэн хууль байсан бөгөөд уг үндсэн хуулиар Тэргүүнгүй төр бүхий төрийн тогтолцоог бий болгожээ гэж бичсэн байдаг. Яагаад энэ бүрэн эхээрээ олдсон уг Их цааз анхны үндсэн хууль эсвэл энэ хүрээний асуудалд багтааж тэмдэглэггүй вэ гэсэн асуулт гарна. Ер нь 1921 онд батлагдсан Тангарагийн гэрээ ч өөрөө Үндсэн хууль юм. Култынхны тайлбараар бол Үндсэн хуулийн эрх зүйгээр Үндсэн хуульд агуулга, процедурын олон шаардлага тавьдаг бөгөөд тэр шаардлагуудыг хангаж чадахгүй гэх. Гэтэл 1924 оны Анхны Үндсэн хууль гээч мөн л тэр шаардлагуудыг хангахгүй. Хамгийн наад зах нь уг хууль өөрөө 1918 оны Зөвлөлт Оросын Үндсэн хуулийн орчуулга юм (Мөнх-Эрдэнэ 1999). Францын Хүний ба Иргэний эрхийн тунхагт мөн хүний эрхийг хангаагүй, эрх мэдлийг салгаж хуваарилаагүй бол үндсэн хууль биш гэсэн байдаг. Уг шаардлагаар бол 1924, 1940, 1960 оны аль ч үндсэн хууль хангагдахгүй байгаа юм. Гэхдээ энэ бүгд хамаагүй. Тэдний хэлсэн зүйл л үндсэн хууль бусад нь биш юм. Дээр өгүүлсэн үндсэн хуулийг зөвхөн МА(Х)Н оролцож батлах нь үндсэн хуулийн агуулга, процедурын шаардлага юм.

Дүгнэлт ба эргэцүүлэл

Уг нийтлэлийн эх сурвалж буй “Бяраагийн Чимидийн уншлага: Үндсэн хуулийг дээдлэн шүтэх ёс” номонд Багш гэдэг үг 105 удаа (үүнээс “Чимид багш” гэж 53 удаа) дурдагдсан байна. Энд илтгэл тавьсан, санал хэлсэн хүмүүс нь бүгд хуулийн хүрээнийхэн буюу МУИС ХЗС, Удирдлагын Академи, Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн, өмгөөлөгч, судлаач гээд 24 хүн оролцсон байна. Лүндэндорж (2024: 29), “доктор Баярсайханы илтгэлийг уншаад “уншлага” гэдгийг критик анализ гэж тайлбарласныг хараад учир байдлын ойлгов” гэжээ. Гэтэл уг илтгэлүүдэд “Үндсэн хуулийг дээдлэн шүтэх ёс” гэх номын талаар шүүмжлэлтэй зүйл ганцхан О.Машбат л дурдсан бөгөөд бусад 23 хүн нь зөвхөн магтан дуулсан агуулгатай зүйл хэлсэн байна. Шинжлэх ухааны критик анализ хийж буй атал зөвхөн “багш, шавь” гэсэн хүрээнд магтан дуулах аж. Уг нь энэ харилцаа нь шашны хүрээнд бол маш чухал ойлголт боловч, шинжлэх ухаанд харш зүйл юм. Ер нь багш-шавийн харилцаа нь хуулийн хүрээнийхэнд тунчиг элбэг аж. Жишээлбэл МУИС Хуулийн сургуулийн профессор С.Нарангэрэл 2012 онд Хууль зүйн сайд Х.Тэмүүжин (шавь)-иа “хоцрогдсон” гэж хэлсэн учраас шүүхэд өгсөн. Улмаар шүүх (түүний шавь нар) С.Нарангэрэлийн талд шийдвэр гаргаж “уучлалт гуйх”-ыг үүрэг болгосон байдаг. Бичигдээгүй дүрэм ёсоор Х.Тэмүүжин-шавь багшийгаа насанд туршид нь хүндлэж, үгнээс нь зөрөх учиргүй байсан юм.

Францын философич Фуко эрх мэдлийн талаар сонирхолтой онол дэвшүүлсэн байдаг. Ерөөсөө эрх мэдэл нь мэдлэг, дискуртай шууд холбоотой бөгөөд эрх мэдэл нь амьдрал дээр хэрэгжихдээ аалзны тор мэт орчныг бий болгож түүгээрээ сэлгэж (circulates) оршиж байдаг аж. Эрх мэдэл нь гэдэг нь зүгээр хэн нэгний гарт байж байдаг зүйл биш харин эрх мэдлийг дэмжигчид бас эсэргүүгчидийн тусламжтайгаар дахин өөрийгөө амилуулж, бүтээж байдаг зүйл аж (Rouse 2005) гэнэ. Яг эндээс багш-шавийн барилдлага гэх аалзны торийг сүлжиж, улмаар сонгодог парламентын засаг гэх мэт дискурсаар дамжуулж эрх мэдэл, статус квог хадгалсаар иржээ. Жишээлбэл, Чимид (2006) үндсэн хууль нь гүн гүнзгий агуулгатай тул нарийн мэргэжлийн үндсэн дээр тайлж чадна гэж дурдсан байна. Өөрөөр хэлбэл энгийн, хар толгойтой бид жир бус, ухаалаг тэргүүнтэй хүмүүсийн оролдох ёстой үндсэн хуулийн тухай ярьж болохгүй аж. Энэ маягаар культынхан эрх мэдлийг мэдлэгийн тусламжтайгаар өөрсөддөө хадгалах зорилготой байдгийг харж болно. Холл (2006) Фукогийн онолыг тайлбарлаж бичихдээ тухайн нийгмийн элитүүд нь мэдлэг, дискурсаар дамжуулж төрийг эрх мэдэлдээ ашигладаг гэсэн байдаг. Ингэхдээ ямар нэгэн байдлаар олон нийтийн зөвшөөрлийг (consent) нь авах ёстой. Та бүхэн санаж байгаа бол 2019 оны үндсэн хуулийн нэмэлтийг “Зөвлөлдөх санал асуулга” нэрийдлээр хийсэн ба энэ дээрх консент байсан юм. Иймэрхүү хэлэлцүүлгээр хэрхэн манипуляци хийдэг болохоо шавь-О.Мөнхсайхан (2017), Үндсэн хуулийн реформыг зөвлөлдөх санал асуулгаар хийх Монголын алдаатай туршилт гэх өгүүлэлдээ дурдсан байдаг.

Ашигласан материалын жагсаалт:

* Boldbaatar, J., & Sneath, D. (2006). Ordering subjects: Mongolian civil and military administration. Imperial Statecraft: Political Forms and Techniques of Governance in Inner Asia, Sixth to Twentieth Centuries, 293-314.

* Fritz, V. (2002). Mongolia: dependent democratization. The Journal of Communist Studies and Transition Politics, 18(4), 75-100.

* Hall, S. (2006). Popular culture and the state. The anthropology of the state: A reader, 9, 360.

* Huntington, S. P. (1991). The third wave (Vol. 199, No. 1). Norman: University of Oklahoma Press.

* Lenin, V. I. (1935). What is to be Done?. Wellred Books.

* Rouse, J. (1994). Power/knowledge. The cambridge companion to Foucault, 2.

* Sneath, D. (2007). The headless state: aristocratic orders, kinship society, & misrepresentations of nomadic inner Asia.

* Steiner-Khamsi, G., & Stolpe, I. (2006). Educational import: Local encounters with global forces in Mongolia. Springer.

Монгол хэлээр.

* Баярсайхан. Б. (2024). Үндсэн хуулийг шинэ хандлагаар судлах нь. Бяраагийн Чимидийн Уншлага: Үндсэн хуулийг дээдлэн шүтэх ёс. Монгол Улсын Үндсэн Хуулийн Цэцийн Тамгын Газар.

* Баабар. (2012). Чимид багш. www.baabar.mn.

http://www.baabar.mn/article/4950

* Бямбадорж Жамсрангийн. (2020). Сургагч багш Бяраагийн Чимид. www.parliament.mn. https://www.parliament.mn/nn/11235/

* Лүндэндорж, Н. (2024). Санал, дүгнэлт. Бяраагийн Чимидийн Уншлага: Үндсэн хуулийг дээдлэн шүтэх ёс. Монгол Улсын Үндсэн Хуулийн Цэцийн Тамгын Газар.

* Машбат Oтгонбаярын. (2015). Үндсэн хууль: Улстөр-эрхзүй, хянал-тэнцэл. "Эрх зүйт ёс" сан. Арвайбархан 2015.

* Машбат Отгонбаярын. (2020). Ардчилал аюулгүй байдлын баталгаа. Конрад-Аденауэр-Сан.

https://www.facebook.com/kas.mongolei/videos/625459748191059

* Мөнхсайхан, О. Болортунгалаг, Н. (2024). Бяраагийн Чимидийн Уншлага: Үндсэн хуулийг дээдлэн шүтэх ёс. Монгол Улсын Үндсэн Хуулийн Цэцийн Тамгын Газар.

* Мөнхсайхан, О. (2024). Үндсэн хуулийг дээдлэн шүтэх ёс. Бяраагийн Чимидийн Уншлага: Үндсэн хуулийг дээдлэн шүтэх ёс. Монгол Улсын Үндсэн Хуулийн Цэцийн Тамгын Газар.

* Чимид, Бяраагийн. (2006). Үндсэн хуулийг дээдлэн шүтэх ёс: Ихэс дээдэс, хүн бүрт хандсан дөрвөн өчил. ХЗҮТ-ийн хэвлэх. Улаанбаатар

Хайбрид дэглэмээс авторитари дэглэм рүү

Монголд авторитари/ардчилсан гэсэн хайбрид дэглэм 2017 оноос тогтжээ.

 

Энэ юу гэсэн үг вэ гэвэл МАН нийгмийн бүх талбарыг эзэлж эхэлсэн гэсэн үг. Бүх талбар гэдэгт бизнес, хэвлэл мэдээлэл, шинжлэх ухаан, боловсрол, иргэний нийгэм, нийгмийн сүлжээ орно.

Ингэж эзэлснээ олон түмнээс нууж байсан боловч саяны нэр нэвшилтээр гэрэл цохиулчихлаа. МАН нь жагсаалтад орсон зарим нэгээс нь дурдвал:

 

- Үндэсний худалдаа аж үйлдвэрийн танхимын ерөнхийлөгч Д.Энхтүвшин

- Монголын үйлдвэрчний эвлэлийн холбооны ерөнхийлөгч С.Эрдэнэбат

- Шинжлэх ухааны академийн ерөнхийлөгч Д.Рэгдэл

- МУИС-ын дэд захирал асан Ч.Лодойравсал

 

- Хэвлэл мэдээллийг бүхэлд нь МАН эзэмшиж, өөрийнхөөрөө чиглүүлж байгаа нь Ерөнхий сайд нэг нэвтрүүлэг хийгээд 15-20 сувгаар зэрэг цацаж байгаагаар батлагдана. Олонд танигдсан сэтгүүлчид зөвхөн МАН-д үйлчилж байна. Сэтгүүлч Заригийн Өнөрөө, Монгол комментын Батбилэг, Ярилцлагын Ганчимэг гэх мэт. Жич: Өнөрөөг дүүжилж үзүүлж байгаа нь бид та нарын эзэн шүү гэдгээ сануулж байгаа юм.Ер нь Л.Оюун-Эрдэнэ Ерөнхий сайд болсноосоо хойш сэтгүүлчдэд бараг нэг ч ярилцлага өгсөнгүй. Зөвхөн сайтар бэлтгэсэн пропаганда нэвтрүүлгүүд л цацаж байна. Энэ нь түүнийг хэн бэ, ямар санаа зорилготой байгааг бүрэн илтгэнэ.

- Нийгмийн сүлжээ ба нөлөөлөгчид - Энд тэд олон зуун троллын армитай. Миний мэдэхээр троллын армийг нь алдартай ПР-чид удирдаж чиглүүлж байна. Твиттер буюу Х-д олон дагагчидтай жиргээчдийг тэд аль хэдийн эгнээндээ нэгтгэсэн. Мөн нийгмийн сүлжээнд нөлөөллөгчдийг худалдаж авсан ба тэд эхнээсээ ил болсон. Энэ хүмүүсийн ханш 300-500 сая төгрөгт хүрсэн.

- Нийгмийн сүлжээнд бус нийгэмд нөлөөлөгч эрхэмүүд ч тэдний эгнээнд нэгдсэн. Нийтлэлч Баабар, Цэнддоо нар ч Л.Оюун-Эрдэнийн Эрээн хот хүрэх вагонд суужээ.

 

- МАН хандив өгсөн, өгдөг бизнесүүд нь яваад бусад нь явахаа байсан учир томоохон бизнесүүд нь бууж өгчээ. АН-д хандив өгөх магадлалтай зарим бизнесүүдийг ч хорьж цагдаж үзүүлэв.

- МАН нь бусад намуудаа ч залгиж, зажилж байна. МАХН-ыг аль хэдийн идээд баагаад гаргачихсан. АН, ХҮН нарыг зажлаад сууж байна. Хэн хэн нэр дэвшихийг, яаж дэвшихийг шийдэж байгаа нь нууц биш.

 

Үндсэндээ: Ингээд МАН сүүлийн үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлтүүдээр дамжуулаад хайбрид дэглэмээс рүү авторитари дэглэм рүү шилжих бүх нөхцөлөө хангачихсан байна. Учир нь Ерөнхий сайд/намын дарга нь хууль тогтоох, гүйцэтгэх эрх мэдлийг бүрэн атгаж, мөн ШЕЗ-өөр дамжуулаад шүүхэд, Үндсэн хуулийн цэцэд нөлөөлж болохоор болсон. Өөрөөр хэлбэл нөгөө хяналт/тэнцэлт гээч торох юм бараг үгүй болсон гэсэн үг. Энд "бараг" гэсний учир нь шүүх нь арай ч түүний гарт орж ирээгүй. Тийм учраас ЕС маань шүүх болохгүй байна гонгиноод байгаа юм.

 

Надад гурван асуулт байна.

1) Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлтөд гар бие оролцсон судлаачид юу бодож суудаг бол? Эсвэл хувь хувьдаа таарсан шагналаа авчихсан болохоор Монголын ардчилал хамаагүй юу?

 

2) Л.Оюун-Эрдэнэ өөрийгөө Монголын Ли Кван Ю болно гэж боддог. Гэхдээ тэр Ли Кван Ю биш Ким Жон Ун л болох байх. Учир нь түүнд Монголын эдийн засгийг босгох Ли Кван Югийн мэдлэг, чадвар байхгүй. Түүний ганцхан чадах зүйл нь Монголчуудыг ховоор хооллох. Ховоор хэр удаан хооллох вэ? Монголчууд хэзээ тэсрэх вэ?

3) Л.Оюун-Эрдэнийн үлгэрт үнэнээсээ автсан хэсэг бүлэг хүмүүс байх шиг. Тэр нь Л.Оюун-Эрдэнэ авлигатай тэмцэж байна гэх үлгэр. Гэтэл хамгийн том авлигач, хулгайч Сү.Батболд гэх мэт хажууд нь байхад ч тэдний талаар яагаад "А" гэж дуугарахгүй байгаа юм бэ?

 

Жич: МАН жагсаалтыг хараад дараа нь АН-ын жагсаалтыг харвал энэ сонгуулийг хэн нь хаанаас санхүүжүүлэх харагдана. АН олигархуудаас санхүүжиж, МАН нь төсөв/төрийн өмчит аж ахуй нэгжээс санхүүжнэ. Тиймээс МАН-ын жагсаалтад зарим эрдэмтэн судлаачдыг оруулахад асуудал байсангүй. Харин АН-д Х.Номингэрэл мэт технократуудад орон зай олдсонгүй.

 

Жичийн жич: 2024 оны сонгуулиар шинээр сонгогдох, тэр дундаа жагсаалтаар сонгогдох хүмүүсийг өрөвдөж байна. Тэд ард түмнээр хараалгах хувь тавилантай боловч ямар ч эрх мэдэлгүй кнопчин болох гэж байгаагаа мэдэж буй болов уу? Тэд бүр үгээ ч хэлэх эрхгүй гээд бод.

Dominance by Default: Political Finance and the Political Party System in Mongolia

By Dagvyn Enkhtsetseg and Altankhuyagyn Bat-Orgil

Since the adoption of the country’s first democratic constitution in 1992, Mongolia has held 16 national elections (8 parliamentary and 8 presidential) and boasts a steady track record of peaceful transitions of power. Sandwiched between the world’s two largest authoritarian regimes, Mongolia’s electoral achievements have earned it the reputation of being an ‘oasis of democracy’. However, the results of the 2020 and 2021 national elections have prompted concerns about the future of multiparty parliamentary democracy in the country. Following the landslide victory of the former Prime Minister and Chairman of the Mongolian People’s Party (MPP) Khurelsukh Ukhnaa in the country’s 2021 presidential election, press reports covering Mongolian politics questioned whether the country was heading toward one-party rule (Byambasuren, 2021; Lkhaajav, 2021). The year before (2020), Khurelsukh’s party had won control of parliament with 62 of 76 seats. It was MPP’s second consecutive landslide victory, following its 2016 electoral victory that also gave the party a parliamentary supermajority. While it is certainly unprecedented in Mongolia for a political party to secure a parliamentary supermajority in two consecutive electoral contests, the outcomes of the past legislative elections shows a clear pattern of dominance. Rather than heralding another era of one-party rule, the recent landslide victories of the incumbent MPP may be viewed as a more crystalized manifestation of a pattern that has been in the making over the past three decades. This chapter will argue that the rules governing political finance and the ‘winner takes all’electoral system …

Please see this chapter from here.

Монголын сонгуулийн тогтолцооны шинжилгээ (судалгааны тайлан)

Энэ судалгаагаар 1992 оноос хойш 2020 оныг хүртэл болсон найман удаагийн парламентын сонгуулийн тогтолцоонд дүн шинжилгээ хийсэн. Ингэхдээ сонгуулийн зохист харьцаа, үр ашигтай намын тоо зэрэг үзүүлэлтүүдийг Сонгуулийн ерөнхий хорооны мэдээлэлд үндэслэн тооцоолсон. Дараа нь Монголын сонгуулийн тогтолцооны үр нөлөөг таван өөр сонгуулийн тогтолцоотой оронтой харьцуулан шинжилсэн. Харьцуулахдаа институтийн орчны харьцуулсан шинжилгээний арга зүйг ашигласан. Монголд нийт найман удаагийн сонгууль хийхдээ дөрвөн өөр тогтолцоог ашигласан бөгөөд таван удаа өөрчлөлт оруулсан нь институтийн хувьд тогтворгүй байдлыг бий болгожээ. Сонгуулийн тогтолцооны хувьд олонхын/дийлэнх олонхын тогтолцоог ашиглаж ирсэн нь нэг нам давамгайлсан улс төрийн тогтолцоог бий болгохоос гадна сонгогчдын санал гээгдэх, сонгуулийн легитим алдагдах нөхцөл байдлыг бий болгож байна.

Судалгааг бүрэн эхээр нь эндээс татаж аваарай.

An Orchestrated Presidential Election in Mongolia

My piece at Election Watch at the University of Melbourne

In the midst of the deadly pandemic, Mongolia has held its eighth presidential election on June 9.

The ruling Mongolian People’s Party (MPP)’s candidate Khurelsukh Ukhnaa had a landslide victory. The election has various, major implications for Mongolia’s democracy.

An orchestrated election

According to the Mongolian constitution, only parties that already have seats in parliament are eligible to participate in the presidential election in Mongolia. After the 2020 legislative elections, four parties had seats in the parliament. However, this year’s presidential election was only contested by three of these parties and was an unequal election for the opposition parties in various ways. The following three main events can show why this presidential election was orchestrated by the ruling party.

First, Khurelsukh Ukhnaa resigned as Prime Minister in January 2021 to run for the president of the MPP. One of the main changes introduced in the constitutional amendment of 2019 was a single-term presidency. Initially, the article was planned to be implemented after 2025. However, this date was changed to 2020 before the amendment was passed by parliament. Just two months before the election, the constitutional court made a decision that sitting and former presidents could not run again for this election due to the article on the amendment. In fact, however, Khurelsukh Ukhnaa’s biggest competitorwas the sitting president Battulga Khaltmaa, who had a high rating from the general public as can be seen from some polls.

Second, the MPP had successfully struck a deal with the Mongolian People’s Revolutionary Party (MPRP). They announced to merge with the MPP just before the election. It was an important move for the MPP candidate because the MPP candidate lost in the previous presidential election due to the MPRP candidate’s vote sharing. It is clear now that the MPP offered high-ranking civil service positions to the leaders of MPRP if victory was secured.

Third, the newly established National Labor Party (NLP) nominated Mongolian internet pioneer Enkhbat Dangaasuren for the election, who is little known among the voters of rural areas. Moreover, the NLP needed to introduce their candidate within 10 days of the campaign period, which was an impossible task. Nevertheless, Dangaasuren’s reputation increased dramatically during the short period of campaigning.

Unfortunately, he tested positive for Covid-19 during the campaign and had to cancel important campaign events. Many Mongolians are suspicious of the fact he tested positive just two days before the presidential debate while he had no symptoms of Covid-19. Because of this event, the presidential debate had not been organised for the first time since 1993 even though many people asked for a debate via online.

The MPP candidate went on to win the presidential election with the highest margin ever (68% of the total votes). Bagabandi Natsag won the presidential election with over 60% of the votes in 1996. However, in 2021, voter turnout was the lowest (59%) in the history of Mongolia’s presidential elections. Khurelsukh Ukhnaa won all 21 provinces and 9 districts in the capital, Ulaanbaatar. Enkhbat Dangaasuren had won only among the people who participated from foreign countries. As a result of the factors described above, the Economist magazine described the presidential election as a “one-horse race”.

Clientelism at its peak

After the election, the Democratic Party candidate Erdene Sodnomzundui and NLP candidate Enkhbat Dangaasuren stated that they competed against the state apparatus and a large sum of money. These two opposing candidates did not officially congratulate Khurelsukh Ukhnaa. Enkhbat Dangaasure tweeted that this election set new records for corruption.

I argue this presidential election epitomised Mongolia’s clientelist political system. The MPP has been extremely successful in past elections, especially the last few elections. This is because as a successor of the communist party, it has the biggest structure along with state administrative units in Mongolia, which works like a spider’s web.

As a ruling party, both opposition candidates said the MPP has been using state bureaucracy for their election campaigns, especially at the local level such as the heads of Khoroo and Bag. For example, an independent columnist and political commentator Jargal Defacto wrote that the MPP was handing out their hundredth anniversary medal (their anniversary happened just before the election) with 100,000 tugriks (US$35) to thousands of voters.

However, it is still unknown how much money they spent during the election. Jargal Defacto has been arguing that political party financing has been an Achilles’ heel of Mongolian democracy since 1992. It is getting more difficult to compete against the ruling party, and they are getting higher percentages of votes in the elections.

A new era of illiberal democracy?

Even though previous president Battulga Khaltmaa got elected from the DP, he had a close relationship with current president, Khurelsukh Ukhnaa. Battulga used this relationship to implement his political agenda through the National Security Council (NSC), which has three members - the president, prime minister and speaker of the parliament. I wrote a piece on why that ruined the checks and balances enshrined in our constitution.

There was a concern that Khurelsukh might use this council more often than the previous president to control the parliament and cabinet. This concern was proved to be true too quickly because Khurelsukh Ukhnaa announced that he will make decisions on four issues in the NSC even before his presidential pledge. MP Enkhbayar Battumur tweeted about this news that these four issues should be decided in the parliament. There is a higher chance that he might control the parliament and prime minister with his cabinet.

According to the 1992 constitution, Mongolia has a semi-presidential system like France. However, there has been a consensus among politicians and scholars that this semi-presidential system has become problematic for many reasons. That is why two big amendments in 2000 and 2019 were aiming towards a ‘pure’ parliamentary system.

Scholars like Munkhsaikhan Odonkhuu who participated actively in the constitutional amendment were hoping that the new amendment would revert thepresident’s role to its initial position, as a symbolic figure in the parliamentary system. However, this hope might fade away with few decisions and actions of the new president. One of the most important elements of liberal democracy is the checks and balances on power. Without this constitutional limit, democracy will be a tyranny of the majority. Thus, Khurelsukh’s six-year term might be a new era of illiberal democracy in Mongolia.

What should be done?

Elections will lose meaning if the one-horse race continues in the future. We have to keep in mind that voter turnout has been decreasing every election and this election was the lowest. That’s why we need a strong opposition party and other relevant parties. In our parliamentary elections, we have been using block voting system or FPTP method, which had been an advantageous electoral system for the ruling party.

Mongolia needs to change its current electoral system and state funding of political parties in order to increase the number of relevant parties (Altankhuyag, 2020). As mentioned before, only parliamentary parties are allowed to participate in the presidential elections, which is also problematic. OSCE election observers stated that even parties without seats in parliament should be allowed to nominate their candidates in the presidential elections in Mongolia.

To ensure its democracy survives, we need urgent political reform in Mongolia.

Л.Оюун-Эрдэнийн ЗГ яагаад огцрох ёстой вэ

Хүн төрөлхтний түүхэнд хамгийн өргөн хүрээг хамарсан цар тахлыг бид туулаад явж байна. Өмнө нь дэлхийн бүх орнуудад яг ийм хэмжээний том асуудал зэрэг тулгарч байсангүй. Тийм ч учраас дэлхийн улс орнуудын засаглалын чадавхи жинхэнэ утгаараа харьцуулагдаж байна. Жишээ нь өмнө нь зарим хүмүүс авторитари дэглэмтэй орнууд ардчилсан орнуудаас илүү үр дүнтэй засагладаг гэж ярьдаг байсан. Харин цар тахлын үеийн менежментийг харахад засаглалын чадавхи нь улс төрийн дэглэмтэй шууд бас холбогдохгүй байгаа нь харагдаж байна. Жишээлбэл цар тахлын менежмент ардчилсан Өмнөд Солонгост, Шинэ Зеландад, авторитари Хятадад ч үр дүнтэй байна. Ер нь цар тахалтай тэмцэж буй дэлхийн улс орнуудын туршлага гурван чухал сургамж хэлээд байх шиг. Нэгт нэгдсэн төр засагтай байна гэдэг нь өөрөө ямар чухал болох нь. Хоёрт шийдвэр гаргагчдаас гадна төрийн албаны чадавхи ямар чухал болох нь. Гуравт төрт итгэх иргэдийн итгэл шийдвэрлэх нөлөөтэй гэдэг нь.

Эндээс би төрд итгэх итгэл яагаад чухал вэ гэдгийг онцолмоор байгаа юм. Учир нь төр засагт итгэх итгэл өндөр байвал иргэд төрөөс гаргасан цар тахалтай холбоотой шийдвэрүүдийг сайн дагаж мөрдөнө. Ер нь иргэд төрдөө итгэлгүй болох нь урт хугацаандаа ч их хохирол дагуулдаг. Төрөөс гаргасан бодлого, шийдвэрийг иргэд дагахгүй, мөрдөхгүй болно гэсэн үг. Харамсалтай манай төр засаг сүүлийн нэг жилийн хугацаанд иргэдийнхээ итгэлийг идээд дууслаа. Үүнийг нэг тод жишээ нь Такесан рестораны эздийн үйлдэл. Тэд зүгээр л төрийн шийдвэрийг дагахгүй гэдгээ олон түмний өмнө зарласныг санаж байгаа байх. 

Буруу бүхэн бусдын буруу (Quiza-ийн дуунаас)

Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ өнөөдөр суулт хийж буй эмч нарын төлөөлөлтэй уулзсан. Энэ уулзалт бол тэр асуудалд хэрхэн ханддагийг яруу тодоор харуулав. Эмч нарын суултын ард хэдэн улс төрчид "улстөржүүлж" байгаа гэдгийг албан тушаалын дагуу олж мэдсэн гэнэ. (Өмнө нь бас олон үйл явдал дээр ингэж мэдсэн. Жишээлбэл Вакцины асуудалд С.Одонтуяа гишүүн, нөхрийн хамт) бөгөөд хэрэв тэд зогсохгүй бол нэрийг нь зарлаж, хуулийн байгууллагаар шийдвэрлүүлэх гэнэ. Бод доо. Энэ Ерөнхий сайд хүний хэлэх үг, үйлдэл мөн үү? Асуудлыг шийдвэрлэх хүсэлгүй байгаа нь илт. Зүгээр л бурууг бусад руу чихсэн, арьсаа хамгаалсан арчаагүй үйлдлээ л дахин давтлаа.

Төрөөс цар тахлын талаар гаргаж буй шийдвэрүүд маш их алдаатай, шинжлэх ухаанч биш байсан ч дарга нар маань алдаагаа хүлээн зөвшөөрөхгүйгээр үл барам иргэд рүү буруугаа чихиж байв. Тийм ч учраас иргэд өдөр бүр янз бүрийн хэлбэрээр эсэргүүцлээ илэрхийлж байна. Дарга нарын хувьд буруу бүхэн бусдын буруу. Гэтэл ковидийн үед яагаад хэдэн зуун хүмүүст одон медаль тараав, хэдэн зуун хүнийг цуглуулж намын 100 жилийн ой тэмдэглэв, яагаад сонгуулийн сурталчилгааг онлайнаар хийхийн оронд орон нутгаар ковид тараав... 

We need a PM, not PR (жиргээнээс)

Сүүлийн нэг жилийн үйл явдлуудыг харахад цар тахлын үеийн улс төрийн манлайлал илт дутагдаж байна. Эрдэнэбат гуайн жиргээнд бичсэнчлэн "Бидэнд PR бус PM" (Ерөнхий сайд) хэрэгтэй байна. Ер нь хямралын үеийн менежментэд тодорхой нэг манлайлагчтай байх нь маш чухал. Америкийн улс төр судлаач Фарийд Закариагийн  "Цар тахлын дараах 10 сургамж" номондоо Тайван цар тахлыг амжилттай хязгаарласан нэг нууц нь тодорхой нэг хүний манлайлал байсан тухай бичсэн байна лээ. Гэтэл манайд цар тахлын үед Ерөнхий сайдын манлайлал алга. Оронд нь УОК, НОК (бүр сүүлдээ СОК) гэх хоорондоо зөрчилтэй, шинжлэх ухаанч нөхдүүд улам бүр туйлдуулдаад дууслаа. Л.Оюун-Эрдэнэ Ерөнхий сайдаас өөрөө түрүүлж Астра Зенекагийн вакцин тариулснийг эсвэл тооцвол өөр ямар ч манлайлал харагдсангүй. Ерөнхий сайд болсноосоо хойш олон газраар явж  "ажилтай танилцах" гэдэг нэрийдлээр сүрийг үзүүлснээр өөр гавъяа алга.

Цар тахлаас хойшхи жил гарангийн хугацаанд хувь хүмүүс, бизнес ч, төр засаг ч нөөцөө барж буйг ойлгож байна. Гэхдээ ийм хямралын үед нөөцийг зарцуулахдаа чухлаар нь л эрэмбэлэх учиртай (5 дугаар ангийн хүүхэд ч хэлнэ). Гэтэл төр засаг маань наадам хийнэ гэж дэмийрсэн нь олон хүнийг дургүйцлийг хүргэсэн. Энэ нь дахиад л улс төрчид цар тахлын хямралаа ерөөсөө ойлгохгүй байгааг эсвэл бүр улаан цайм хувийн эрх ашгийг урдаа тавьж байна гэдгийг илтгэнэ. 

Л.Оюун-Эрдэнийг ерөнхий сайд болгосон МАН-ын  хувьд маш том алдаа байсан харагдлаа. У.Хүрэлсүх мэдээж хэрэг өөрийн гар доорх хүнээ тавьсныг ойлгож байгаа ч, энэ нь цар тахлын үед хувиа бодсон маш арчаагүй үйлдэл байжээ. Улс төрийн манлайлал магадгүй хамгийн хэрэгтэй үед  манлайлал үзүүлж чадахгүй, шийдвэр гаргаж чадахгүй хүнийг тавьсан нь алдаа гэдгээ хүлээн зөвшөөрөөд яаралтай "солих" хэрэгтэй. (МАН-ийнханд: "Алдаа хийсэн гэдгээ мэдсэн бол тэр даруй засах алхамыг хий." Далай Ламын Мянганы сургааль).

Хамгийн гол нь...

Халх голын тулалдаанд үрэгдсэнээс олон хүний алтан амь үрэгдчихээд байна...

Are Presidential Elections Putting Mongolian Democracy in Peril?

My latest piece with PhD Fernando Casal Bertoa at The Diplomat

Presidential elections will take place in Mongolia for the eighth time since the democratic revolution in 1990 on June 9th. In the weeks leading to these elections political stakes have been higher than ever, Political polarization has been coupled with court rulings, presidential decrees, party splits and also mergers. As explained in this article, all this has put Mongolia’s rather institutionalized party system in an unprecedented state of instability which, if not checked, might lead to the unexpected collapse of democracy in the country. As Mongolians know well, the current form of government was not even a must. 

Historically, Mongolia never had a President until the figure was introduced in the aftermath of the 1990 revolution. Still, Punsalmaagiin Ochirbat, former Chairman of the Presidium of the People’s Great Khural (as the Communist parliament was named) and first Mongolian President was appointed by parliament. It was only two years later that the new Constitution, after long and hard discussions, decided to have the Head of State popularly elected. This way Ochirbat was re- elected President with 60 percent of the votes on June 6th, 1993. We revisit here not only the problems popular presidential elections have posed for Mongolian politics in the past but also the reasons why the current situation is not surprising. 

Ever since the American-based Spanish scholar Juan Linz published his seminal The Perils of Presidentialism (1990), academics have showcased the problems popular presidential elections might entail. In a recent policy paper published by the Friedrich Ebert Stiftung, another Spanish scholar – although this time British-based – warns about the perils popular presidential elections entail. There he shows that, among other issues, popular presidential elections might lead to party de-institutionalization, party system fragmentation, and polarization.

Read the full article from here 

The Price of Limiting Power

A new post at Verfassungsblog

On 18 April 2021, Mongolia’s political landscape was hit by an unexpected event: President Battulga Khaltmaa issued an official decree in which he suggested to dissolve Mongolia’s 100-year-old ruling party, the Mongolian People’s Party (MPP). What appears to be a political problem at first glance, points to a deeper crisis of Mongolia’s constitutional democracy. Not only the scope of Presidential powers, but also the so called National Security Council (NSC) and Constitutional Court are in urgent need of reform. I argue that this deeper crisis consists of institutional conflicts between the President (who has been elected from the main opposition party) on the one side, and the ruling party and prime minister on the other side.

Back to Political Volatility

Until 1990, Mongolia had been a communist one-party regime under the MPP for 70 years. It was only in 1990 that the transition to democracy came along with a transition to a multi-party system with free and fair elections. Since then, Mongolia has been led by 17 different governments, making it one of the most politically volatile countries in the region. Despite this tumultuous history, the country managed to successfully organize parliamentary elections last June, in the midst of the COVID-19 pandemic. The result was a landslide victory for the ruling MPP which retained its super-majority in the country’s unicameral parliament. The MPP chairman and incumbent Prime Minister, Khurelsukh Ukhnaa, was re-elected for a second term. It seemed like Mongolia might experience a rare period of political stability.

Read full article from here

The Constitutional Court and Gridlock in Mongolian Democracy

By Bat-Orgil Altankhuyag and Marissa J. Smith

(A blog post at @ Mongolia Focus)

As covered by Mongolia Focus, the Mongolian government made significant changes to the Constitution in 2019. This was the second time that changes have been made since the Democratic Constitution was adopted in 1992.

Even though there is a consensus among politicians and scholars in Mongolia that the new amendments can lead to positive change in the political system in Mongolia, their ratification is part of an ongoing project of political reform on the part of dominant forces in the Mongolian People’s Party and this has also led to some inevitable institutional conflicts. One of them is the current debate on whether or not the current president is allowed to run again for the upcoming presidential election. Scholars and politicians have different opinions on this issue. The Constitutional Court is set to make a final judgment on it on Friday (April 16, 2021).

Parliament(arianism) vs. President(ialism)

Driven by the Mongolian People’s Party, which holds a supermajority in Parliament, the main point of the new amendments was to move from a semi-presidential system to a parliamentarian system, or at least to substantially check the powers of the president. The new amendments even include the provision that Presidential powers be limited to those in the Constitution (§33.4) (though the Law on the Presidency itself remains to be changed or repealed). The transition from Prime Minister Khurelsukh to Prime Minister Oyun-Erdene and a revamped Cabinet proceeded in late January/early February almost without a hitch in accordance with the new amendments, as President Battulga punctually confirmed of all of the nominees. But more recently the President has fought back against the trimming back of his powers by utilizing his veto powers on legislation passed by the Parliament, making submissions (including in person) to the Constitutional Court, and vetoing and otherwise influencing the nomination of new members of the Constitutional Court.

Even though there is currently a double crisis of health and economy due to the Covid pandemic in Mongolia, it seems like politicians have been quite focused on the question of whether Battulga can run for reelection or not. One of the main scholars who actively participated in the development of the recent Constitutional amendments was Professor Munkhsaikhan Odonkhuu from the National University of Mongolia, who writes that “with the establishment of a single term presidency, whether current and former presidents can run again is not clear.” According to the recent Constitutional amendment, a citizen who has reached 50 years old can be a president only once. In the original draft of the amendment, this clause would have been implemented after 2025. However, the Parliament made a change on this date and made it to 25 May 2020. Interestingly, the General Secretariat of President, Enkhbold Zandaakhuu (a long time Democratic Party power in his own right, Speaker of the Parliament from 2012 to 2016 and head of the DP from 2014 to 2016) suggested this change (see also this source).
Influencing the Constitutional Court: Nominations, Vetoed Nominations, Submissions, Submissions in Person

Many people have been questioning whether or not the Constitutional Court can make professional and independent decisions, and the Court has been making various questionable decisions for the last 30 years of democracy in Mongolia. For example, in 2016 the Constitutional Court decided that the mixed electoral system that was used in the 2012 parliamentary election is unconstitutional (the decision may be read at legalinfo.mn). It is extremely hard to justify this decision unless the court made this decision for political purposes, i.e. to benefit the current majority in Parliament, i.e. the Mongolian People’s Party. (See the recent presentation by Professor Gerelt-Od Erdenebileg, here starting at the 1 hour, 34 minute mark.)

According to Article 65 of the Constitution (in place since 1992 and not part of either the amendments of 1999-2000): The Mongolian Constitutional Court has nine members. To keep balance in the Court reflecting distribution of power among the different branches of government, three members are nominated by the Parliament, three members are nominated by the President, three members are nominated by the Supreme Court, and then the Great Khural (Parliament) appoints them for six years.

The six-year terms of the current two members nominated by the Supreme Court (Deed Shuukh, not to be confused with the Tsets, the Constitutional Court) have already expired. Because of the expiration of the terms of two justices, the Parliament appointed J. Erdenebulgan and dismissed Sh. Tsogtoo on March 26, 2021 (it is unclear why they are not being appointed by the Supreme Court, but current matters of judicial independence are numerous and they deserve at least one separate post). The General Secretary of the President’s Office, U. Shijir, stated that this sudden appointment was due to politicians’ action in order to influence the Constitutional Court’s decision. President Battulga vetoed the decision and the Parliament discussed it, and ultimately Sh. Tsogtoo was nominated (rather than Battulga’s requested D. Solongo), and now the Democratic Party MPs have raised complaints about the ethics of another justice, D. Odbayar, the former chairman who sexually assaulted a South Korean flight attendant – two years ago.

The President’s official representative, attorney B. Gunbileg, is arguing that there is no restriction regarding the current president’s right to run for the election. He also stated that the ruling party is trying to influence the decision-making of the Constitutional Court by changing the members. There is some conflicting information in media as to whether the Court has made initial meetings (Baga suudliin khuraldaan or Meeting of Small Chambers) or not because of the third KhUN Party’s sole MP’s petition on the issue. Gunbileg also stated that the Constitutional Court declined the Meeting of Small Chambers and scheduled a Meeting of Medium Chambers in the Court. He argued that it is a clear sign of political influence.

In January 2020, President Battulga was joined by all four former Presidents in submitting to the Constitutional Court questioning the constitutionality of the new clause apparently barring reelection. But more recently, the President himself went to the Constitutional Court’s office to open cases regarding new laws on the judicial sector (which are necessary to fully implement some of the new Constitutional amendments) after Parliament overrode Battulga’s veto of the new Law on Courts. This is an entirely new precedent because a previous president has never visited the Constitutional Court himself (all four presidents have been men) and the Constitutional Court has never taken a whole law draft as a petition. According to the Law on the Constitutional Court, Article 10, submissions by the President must be considered by a session of the Court. A. Byambajargal, Professor of Law at the National University of Mongolia stated that the president is trying to influence the constitutional court’s decision through his actions.

In general, the Mongolian Democratic Constitution of 1992 has been open to various conflicting explanations. The Court that should make the final judgment on the Constitution became a highly politicized organization. We can argue that in its current form and context the Constitutional Court can have the function of gridlock in the Mongolian political system or democracy in general. This gridlock will likely continue unless there are significant changes in the Constitution itself.