Хөгжлийн тухай онолууд: Монголын хөрсөнд

Миний анхны ном хэвлэлтээс гарлаа. Уг номыг танилцуулах үүднээс номын өмнөх үгийг та бүхэнд сонирхуулж байна. 

ОРШИЛ БУЮУ НОМ БИЧИХ БОЛСОН ШАЛТГААН 

Үнэндээ энэ ном миний олон жилийн бодол, мөрөөдлийн биелэл. Мөн багагүй хугацааг уншиж, бичиж, бодож өнгөрөөсний үр дүн билээ. Ном унших дадал маань намайг үргэлж бодоход, бас бичихэд хөтөлдөг. Өнгөрснөө эргээд бодоход ном хэмээх ертөнцөд дурлахад нөлөөлсөн гурван үйл явдал болжээ. 

Одоогоос 27, 28 жилийн өмнөх явдлыг сөхөе. Тухайн үед манайх сумын төвд гэрт амьдардаг байлаа. Манайх гэрийнхээ яг ард талд том хүрэн амбаартай. Манай нутагт амбаарыг пин гэж дуудна. Тэр амбаарыг аав маань өөрөө гардаж хийсэн юм. Гэрт амьдардаг, тэгээд олон хүүхэдтэй айл хамаг эд хогшлоо амбаартаа хадгалж таарна. Янз бүрийн шалтгаанаар амбаартаа орох бүрт гурван модон хайрцаг нүдэнд тусна. Ээжээс асууж байгаад хааяа нэг ухна. Заримдаа гуйж байгаад гаргаж ирж үздэг байлаа. Тэр гурван хайрцагт аавын номнууд байсан юм. Яагаад ч юм тэдгээр номнууд миний сонирхлыг ихэд татдаг байсан сан. Одоо бодоход 1990-ээд оны үйл явдалтай гарцаагүй холбогдох номнууд байжээ. Зах зухаас нь хэлэхэд Горбачаевын “Өөрчлөн байгуулалт, шинэ сэтгэлгээ” мөн нэг Монгол зохиолчийн “Зах зээлийн учир начир” гэх мэт номнууд тодхон бууж байна. Мөн аав минь бага ангийн багшийн ажил хийж байсантай холбоотой олон номнууд, хүүхдийн хүмүүжлийн тухай, Сухомлинскийн ишлэлүүд гэх мэт хөвөрнө. Хамгийн гол нь тэр номнууд далд байсан учраас миний сонирхлыг улам ихээр татсан хэрэг л дээ. Гэрт оруулж ирэхээр тоос, шороо их болохоос гадна зай талбай ч бага байснаас болсон биз. Номны анхны шохоорхол минь энэ байлаа. Зарим нэг ном нь одоо ч миний номын санд хадгалагдаж байгаа. 

Улс төрийн намуудын дотоод ардчиллын индекс 2018

Би Дефакто Институтын судлаачийн хувиар дээрх судалгааг санаачлан, бусад багийн нөхдийн хамт хийсэн билээ. 

СУДАЛГААНЫ ХУРААНГУЙ

Уг судалгаагаар Монголын улс төрийн намуудын дотоод ардчиллыг оролцоо, өрсөлдөөн, ил тод байдал, санхүүжилт зэрэг дөрвөн гол үзүүлэлтээр үнэлэн индекс гаргахыг зорилоо. Монгол Улсын Дээд шүүхэд бүртгэлтэй 28 улс төрийн намаас 6 нь энэ судалгаанд хамрагдсан болно. Улс төрийн намуудын дотоод ардчилалд тулгарч байгаа саад бэрхшээл, болон цаашид юунд түлхүү анхаарах ёстойг уг судалгаанд тусгасан болно. Монголын улс төрийн намуудын дотоод ардчилал хэлбэр төдий байгаа нь иргэдийн улс төрийн мэдлэг боловсрол, соёлтой холбоотой байна. Мөн улс төрийн намуудын үйл ажиллагаа ихэвчлэн дээрээс доош чиглэлтэй байгааг энэхүү судалгаа харууллаа 

Судалгааны дэлгэрэнгүй тайланг энд-ээс татаж авна уу. Баярлалаа.

Улс үндэстнүүдийн баялагийн учир шалтгаан ба үндсийг тодруулах нь

Библид дурдсанаар Бурхан Адам гэх нөхрийг хамгийн анх бий болгожээ.... 1723 онд бас нэг Адамыг төрүүлсэн юм. Хожим нь тэрбээр эдийн засгийн ухааны анхдагч номыг бичих учиртай байж. Тэр ном нь "Улс үндэстнүүдийн баялагийн учир шалтгаан ба үндсийг тодруулах нь" гэх нэртэй. Баабар (2016) нийтлэлдээ "Адам Смит эдийн засгийн жам ёсны тухай сургасан, Карл Маркс энэ жамыг өөрчлөх тухай, Жон Мэйнард Кэйнс засах тухай ярьсан" гэж тайлбарласан байдаг. Энэ тайлбар гоё оносон санагддаг. Өөрөөр хэлбэл эдийн засгийн ухааныг ойлгохын тулд тэртээх XVII зуунд бичигдсэн номыг унших шаардлагатай. Харамсалтай нь уг ном одоог хүртэл орчуулагдаж гараагүй.

Хууль ба эдийн засаг

Ер нь манайд зарим хүмүүс хөгжлийн гарц гэж ярих дуртай. Уг нь бол энэ томъёолол өөрөө их учир дутагдалтай. Орчин цагт хөгжлийн асуудлыг судалдаг судлаачид бараг бүх зүйл дээр санал нийлдэггүй боловч хөгжил бол өөрөө маш комплекс процесс юм байна гэдэг дээр санал нэгддэг. Тийм ч учраас "хөгжлийн бодлого" гэж ярих ч бас учир дутагдалтай. Учир нь нэг бодлого хэрэгжүүлээд л хөгжчих нь гээд байгаа мэт ойлголтын алдаа энэ үгэнд байдаг. Ер нь хөгжлийн биш бодлого гэж байх уу? Үр дүн нь аливаа юмийг муутгаж байж болох ч бодлого бүрийн л санаа, зорилго бол хөгжүүлэх байх аа.

Булчинлаг ерөнхийлөгч ба массын түрэлт

Их британы Метро сонины сайт Монгол Улсын шинэ ерөнхийлөгчийг дэлхийн хамгийн булчинлаг ерөнхийлөгч гэж онцолжээ. Ингэхэд бид яагаад хамгийн булчинлаг ерөнхийлөгчтэй болчихов оо? Энэ лав тохиолдол биш гэж би хувьдаа харж байна. Бага зэрэг анализ хийснээ сонирхуулъя.

Олон улсын түвшинд юу болов?!

Донал Трамп гэх эр АНУ-ын ерөнхийлөгч болсон нь дэлхий ертөнцийг зочроосон үйл явдал болов. Трампийг хэн болох тухай үл өгүүлэн яагаад ерөнхийлөгч болов гэдэг дээр хэдэн үг хэлье. Ер нь эдийн засгийн хямрал, цагаачдын хямрал гэх мэт олон хямралуудаас Америкийн нийгэм залхсантай холбоотой болов уу. Өмнөх ерөнхийлөгчид бүгд л боловсролтой, бас "politically correct" нөхдүүд байсан. Харин Трамп бол эсрэг нөхөр, эсэргүү нэгэн. Трампын гол уриа нь "Америкийг дахиад хамгийн аугаа гүрэн болгоё" гэх утгатай байсан ба энэ нь товчхондоо үндсэрхэг үзэл, эдийн засгийн тухайд бол протекцианист бодлого хэрэгжүүлнэ гэсэн үг байлаа. Үүнийг нь ч Америкчуудын дийлэнх дэмжсэн. XX зууныг Америкийн зуун байсан гэж бараг хүн болгон хүлээн зөвшөөрдөг. Харин Трамп XIX зууныг бас Америкийн зуун болгох юм гэнэ. 

Х.Тэмүүжин “Хөгжил дэмжих хуулиуд”

Хууль зүйн сайд асан Х.Тэмүүжин хэдэн жилийн өмнө Улаанбаатарын Эдийн засгийн клубын уулзалтад нэг илтгэл тавьсан юм. Би уг илтгэлийг тэмдэглэж авсанаа мартчихаж. Юмнуудаа ухаж байгаад оллоо. Агуулга нь их таалагдсан учраас өөрөөс нь зөвшөөрөл аваад энд нийтэллээ.

Хөгжил дэмжих хуулиуд гэдэг сэдвийг ярихын тулд юуны өмнө “хөгжил” гэж юуг хэлэх гээд байгаа юм, хөгжлийг юугаар үнэлэх, юуг багтааж ойлгох юм гэдгийг ярилцах ёстой. Яагаад гэвэл хөгжлийг үнэлдэг, хардаг, ойлгодог хэмжүүрүүд маш олон. 

Фрэнсис Фукуяама “Засаглал гэж юу вэ”


Энэ бол төр, түүний дотор гүйцэтгэх засаглал ба төрийн албан (бюрикратууд) чанарыг хэмжих хэмжүүрийн тухай миний санал бодол юм. Гол асуудал бол ямар төрийг хамгийн чанартай гэж үзэх вэ гэдэг дээр бараг зөвшилцөл байхгүйд оршино. Энд би дөрвөн аргыг санал болгоно. 1. Процедурын хэмжүүрүүд, үүнд “Веберийн төрийн албаны модерницаци”. 2. Хүний нөөц ба тэдний мэргэшсэн байдал зэргийг багтаасан чадавхийн хэмжүүр 3. Гарцийн хэмжүүр 4. Төрийн албаны бие даасан байдлын хэмжүүр. Миний хувьд зарим гарцын үзүүлэлтүүдээс татгалзаж чадавхи ба бие даасан байдал гэсэн хоёр чиглэлтэй загварыг санал болгож байгаа юм. Энэ загвараар яагаад бага орлоготой орнуудад төрийн албаны бие даасан байдлыг багасгах, харин өндөр орлоготой орнуудад ихэсгэхийг зөвлөдөг болохыг тайлбарлана.

Монголчилсон нь #1

“Хүчтэй нь хүссэнээ хийнэ. Үлдсэн дээр нь сул нь зовно” гэсэн эртний грекийн үг бий. Энэ үг өнөөгийн манай гүйцэтгэх засаглалын дүр төрхийг илтгээд байх шиг.

Сэтгүүлчид “төрийн гурван өндөрлөг” гэж ерөнхийлөгч, ерөнхий сайд, УИХ-ийн дарга гурвыг ярих дуртай. Уг нь парламентийн засаглалтай оронд төрийн тэргүүн (head of state), засгийн тэргүүн (head of government) хоёр ялгаатай ойлголт. Төрийн тэргүүн гэдэг бол төр улс байгаагийн хувьд олон улсад төлөөлөх, дипломат ёсыг гүйцэтгэх, тухайн орны соёл, ёс заншлыг хамгаалах, ард түмний эв нэгдлийг хангах зэрэг үүрэгтэй институт байдаг бол засгийн тэргүүн нь гүйцэтгэх засаглалаа толгойлж, эдийн засаг, нийгмийн гол бодлогуудыг хэрэгжүүлэгч субьект (IDEA, 2014). Харин УИХ-ын дарга бол бие даасан институт биш бөгөөд парламентийн хуралдааныг удирдах зорилготой модератор юм. Гэтэл манайд энэ гурвын ялгаа зааг алдагдаад дээрх эртний грекийн үгний адилаар хэн хүчтэй нь гүйцэтгэх эрх мэдлийг хэрэгжүүлэх боллоо. Хуан Линзийн (1990) тодорхойлсноор ерөнхийлөгчийн засаглал нь “хоёр толгой”-той бол манай засаглалын “гурван толгойт” гэхэд буруудахгүй болжээ. 

Би ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэрээ дэвшүүлэхгүй байхаар шийдлээ

Дэлхийн Банкны судалгаагаар 2017 онд Монголын эдийн засаг хасахтай гарах дүр зураг харагдаж байна. Өнгөрсөн онд 1 хувийн өсөлт л үзүүлсэн. Сүүлийн хэдэн жил эдийн засаг маань эрчимтэй уруудаж, зээлээ ч төлж чадахгүй хэмжээнд хүрсэн. Аргаа ядсан засаг маань ОУВС-аас тусламж гуйлаа. Энгийн үгээр дүгнээд хэлэхэд манай төр засгийнхан эдийн засгийн хямралаас гарах тал дээр үнэндээ таг суужээ.

Эдийн засаг хямралын байдалтай байгаа нь олон талаараа улс төрөөс хамааралтай. Ер нь сүүлийн үед олон эдийн засагчид (Жишээ нь Кэмбрижийн профессор Ха Жүүн Чан) эдийн засаг бол улс төрөөс маш их хамааралтай гэдгийг хэлдэг болжээ. Анх эдийн засгийн ухаан үүсэхдээ ч "Улс төрийн эдийн засгийн ухаан" буюу Political Economy нэртэйгээр бий болсон. Мэнгэр, Живонс, Бэйтс гэх мэтийн нөхдүүд неоклассик дэг сургуулийг бий болгохдоо улс төрийн гэдэг хэсгийг нь салган хаяж, эдийн засгийн ухааныг "hard science" болгох зорилго тавьсан. Энэ нь ч өнөөдөр эдийн засгийн ухааны гол дэг сургууль хэвээр. Гэхдээ эдийн засгийн гол суурь болсон инстүүцүүд нь улс төрийн инстүүцүүдтэй нягт холбоотой, нягт хамааралтай юм байна гэдгийг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй гэдгийг Ж.Робинсон, Д.Ажэгмоглоу нар "Үндэстнүүд яагаад сүйрдэг вэ" гэх номондоо их гоё тайлбарласан байдаг.

The Suicide Society

Энхээ таксинд яваад арваад жил болжээ. Уг нь дунд сургуульд байхдаа урлагийн хүн болно гэж мөрөөддөг байсан нэгэн. Гэвч амьдралын эрхээр "халтуур хийж" хэдэн төгрөг олох санаатай эхлээд нэг мэдэхэд л арван жил өнгөрч. Арван жилийн өмнөх яг энэ өдөр эхэлсэн. Нарантуул зах орох санаатай явж байтал нэг залуу өмнө нь гэнэт гарч ирээд дайруулах шахаж. Эхнэр нь төрөх гээд яаралтай унаа хайж байсан залуу байж л дээ. Тэр өдөр ухаан жолоогүй явж эхнэрийг нь нэгдүгээр төрөх газар хүргэж өгсөний төлөө баярласан залуу хоёр зуун мянган төгрөг өгсөн. Төрөх гэж байгаа хүүдээ түүний нэрийг өгөхөөр болсон тул энэ өдөр санаанаас нь гарахгүй үлдсэн хэрэг. Ингээд л тэр таксинд яваад эхэлсэн.